Najczęściej zadawane pytania (216) Ortografia (507) Interpunkcja (172) Wymowa (65) Znaczenie (209) Etymologia (285) Historia języka (21) Składnia (274) Słowotwórstwo (118) Odmiana (293) Frazeologia (116) Poprawność komunikacyjna (212) Nazwy własne (364) Wyrazy obce (72) Różne (148) Wszystkie tematy (2856)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Frazeologia2004-12-06
Co oznacza frazeologizm wyglądają jak Dawid i Goliat?
Poprawna forma tego biblijnego związku frazeologicznego to wyglądać jak Dawid przy Goliacie. Można w ten sposób określić człowieka niskiego, słabego fizycznie, skromnej. postury. Frazeologizm ten jest aluzją do biblijnego pojedynku Dawida z Goliatem (zob. A. Godyń, Od Adama i Ewy zaczynać. Mały słownik biblizmów języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-12-06
Chciałabym się dowiedzieć, co oznacza frazeologizm ziemia obiecana.
Ziemia obiecana to frazeologizm biblijny oznaczający ‘miejsce wydające się rajem, mające zapewnić szczęście, bogactwo’ (zob. Słownik języka polskiego PWN pod red. M. Szymczaka).
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-12-01
Co oznacza powiedzenie Pieniądze nie śmierdzą?
Jest to tłumaczenie powiedzenia łacińskiego – pecunia non olet przypisywanego Cyceronowi, a według późniejszej anegdoty (przytoczonej przez Swetoniusza w Żywotach Cezarów) także cesarzowi Wespazjanowi, który miał te słowa skierować do syna Tytusa, zarzucającego mu opodatkowanie latryn publicznych – nałożenie podatku na mocz kupowany przez farbiarzy (por. Słownik wyrazów obcych pod red. I. Kamińskiej-Szmaj, Wielki słownik wyrazów obcych PWN pod red. M. Bańki). Współcześnie używa się tego powiedzenia w celu podkreślenia, że nie istnieją gorsze sposoby zarabiania pieniędzy.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-12-01
Co oznacza związek frazeologiczny śpiewać sobie a muzom?
Związku frazeologicznego sobie a muzom, który jest upowszechnioną aluzją do poetyckiej wypowiedzi Jana Kochanowskiego Sobie śpiewam a muzom, używa się w znaczeniu ‘wyłącznie dla siebie, dla własnej przyjemności’ (por. S. Bąba, J. Liberek Słownik frazeologiczny współczesnej polszczyzny).
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-11-29
Chciałabym się dowiedzieć, co oznacza związek frazeologiczny mądrość Salomonowa.
Frazeologizm mądrość salomonowa (lub mądry jak Salomon) odnosi się do mądrości niezwykłej, nadzwyczajnej (por. A. Godyń Od Adama i Ewy zaczynać. Mały słownik biblizmów języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-11-22
Chciałabym się dowiedzieć, co oznaczają związki frazeologiczne lwia część i czuć się jak ryba w wodzie. Z góry dziękuję.
Lwia część to ‘znacznie większa część’, a czuć się jak ryba w wodzie to tyle, co ‘czuć się bardzo dobrze, swobodnie’.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-11-12
Czy można do związków frazeologicznych zaliczyć skrzydlate słowa i przysłowia?
Do frazeologizmów zalicza się przysłowia, traktując je jako frazy, czyli związki frazeologiczne gramatycznie kompletne, zawierające osobową formę czasownika, używane podstawowo w funkcji zdania, nie wymagające żadnych uzupełnień, aby mogły wystąpić w funkcji wypowiedzenia, np. Mowa jest srebrem, a milczenie złotem. Tzw. skrzydlate słowa, będące cytatami ze znanych utworów literackich, oraz powiedzenia, które weszły do języka codziennego, mające charakter sentencji lub aforyzmu, można uznać za frazeologizmy jedynie wówczas, gdy spełniają warunki definicyjne frazeologizmu, jak np. Kości zostały rzucone. Zgodnie z definicją frazeologizmy są to społecznie utrwalone połączenia wyrazów, których znaczenie nie wynika ze znaczeń ich komponentów. Jak wiadomo, nie wszystkie sentencje czy aforyzmy mają znaczenie przenośne, podobnie jak cytaty z literatury czy znane powiedzenia.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-11-09
Co to oznacza czarna polewka?
Czarna polewka to zupa z krwi zwierzęcej, zwana także czerniną. Dawniej funkcjonował zwrot dostać (albo podać) komuś czarną polewkę o znaczeniu ‘spotkać się z odmową w konkurach (albo odrzucić konkurenta; dostać (albo dać) kosza przez poczęstunek czarną polewką’ (zob. Słownik języka polskiego PWN pod red. W. Doroszewskiego). Z literatury znamy przykład Jacka Soplicy, któremu w taki właśnie sposób dano do zrozumienia, że nie jest mile wdziany jako kandydat na męża dla Ewy Horeszko. Julian Krzyżanowski wspomina o notowanym przez Adalberga przysłowiu dotyczącym tego samego zwyczaju towarzyskiego: Dostał odprawę, czerninę na potrawę (J. Krzyżanowski: Mądrej głowie dość dwie słowie. T. 2, s. 11-15; tam też o innych symbolach odmowy, takich jak arbuz (harbuz) i kosz, dostać kosza).
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-11-08
Jakie są związki frazeologiczne z wyrazami słońce i deszcz?
Związki frazeologiczne z wyrazem słońce to np. coś jest jasne jak słońce (na niebie), porywać się (iść, rzucać się itp.) z motyką na słońce, najlepszy pod słońcem, najgorszy pod słońcem. Z wyrazem deszcz mamy w polszczyźnie również kilka frazeologizmów, np. spaść z deszczem, dostać się, trafić, wpaść itp. z deszczu pod rynnę, coś się mnoży, rośnie itp. jak grzyby po deszczu, czekać, wyglądać, pragnąć czegoś jak kania deszczu (dżdżu) oraz przysłowie Z dużej chmury mały deszcz. Informacje o znaczeniu wymienionych związków znaleźć można np. w Słowniku języka polskiego pod red. M. Szymczaka.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-11-04
Jakie są związki frazeologiczne do słowa przyjaźń?
Przyjaźń łączy, wiąże kogoś z kimś, mówimy wszak o węzłach przyjaźni. Przyjaźnią można kogoś darzyć, można mu ją okazać lub przysiąc i oczywiście dobrze jest komuś przyjaźni dochować. Najlepiej, jeśli przyjaźń jest przyjaźnią do grobowej deski. Wszystkie te powiązania rzeczownika przyjaźń można znaleźć np. w Słowniku języka polskiego PWN pod red. M. Szymczaka.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-10-27
Co oznacza kainowe znamię?
Kainowe piętno – bo w takiej właśnie formie odnotują go słowniki – to związek frazeologiczny pochodzący ze Starego Testamentu. Oznacza ‘piętno, znamię zbrodniarza, mordercy, bratobójcy, zabójcy brata albo rodaka’ (zob. np. Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza), biblijny Kain zabił bowiem swego brata Abla z zazdrości o miłość Boga, za co Bóg napiętnował go znamieniem na czole, aby nikt go nie zabił. W literaturze polskiej mamy także do czynienia z piętnem zabójcy – w dramacie Juliusza Słowackiego tytułowa Balladyna, zabójczyni siostry, miała na czole niezmywalne znamię.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-10-11
Co oznacza związek frazeologiczny Uczta Baltazara?
Według Biblii podczas wielkiej uczty urządzonej przez Baltazara, władcę Babilonii, posłużono się naczyniami sakralnymi zrabowanymi ze świątyni w Jerozolimie – wtedy też ukazał się napis zapowiadający upadek Baltazara. Związek frazeologiczny uczta Baltazara to wyrażenie książkowe oznaczające wystawne przyjęcie odbywające się w przededniu jakichś tragicznych wydarzeń, świadczące o przeczuwanym nieszczęściu (zob. Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza). We frazeologizmie tym wyraz uczta należy napisać małą literą.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-07-01
Skąd wzięło się określenie biały kruk?
Biały kruk to stały związek frazeologiczny oznaczający rzecz unikatową, rzadką, osobliwą, a stosowany głównie w bibliotekarstwie w odniesieniu do rzadkich, cennych, książek, zwykle starodruków. Jak wiadomo, kruki mają czarne upierzenie, a zatem to metaforyczne i oksymoroniczne określenie ukazuje pewnie wiarę w istnienie rzadkich, nietypowych okazów. W literaturze dotyczącej przysłów znaleźć można także inną genezę tego wyrażenia, powiązaną z domniemaną długowiecznością kruka, której dają wyraz wierzenia wielu narodów w starożytności i średniowieczu. Julian Krzyżanowski przypomina tu uwagi żyjącego w XVI wieku Konrada Gesnera o skandynawskich białych krukach, których kolor może być wynikiem oddziaływania mrozów. Echa tych wierzeń można widzieć w Panu Tadeuszu, gdzie wśród stworzeń szukających schronienia w głębiach puszczy wymienia się także posiwiałego ze starości kruka (zob. J. Krzyżanowski: Mądrej głowie dość dwie słowie. T. 2. Dwie nowe centurie przysłów polskich. Warszawa 1960, s. 145-146).
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-06-29
Nie mogę nigdzie znaleźć informacji, czy bardzo popularne zwroty jak np. przysłowiowa śliwka w kompot lub przysłowiowy kwiatek do kożucha są dopuszczalne, bo tak naprawdę nie ma o nich przysłów, co podaje jako argument przeciw ich używaniu jeden z kolegów. Chciałabym rozstrzygnąć tę kwestię.
Po pierwsze – nie wszystkie związki frazeologiczne są przysłowiami, ale każde przysłowie jest frazeologizmem. Oba podane przykłady z pewnością są używane i odnotowane w słownikach, ale przysłowiami nie są. Po drugie – związków frazeologicznych i przysłów nie powinno się w żaden sposób modyfikować, lecz odtwarzać je w stałej postaci. Dlatego nie można uznać za poprawne wypowiedzi, w których używa się zaledwie części danego zwrotu, jak np. *śliwka w kompot (poprawnie: wpaść jak śliwka w kompot). Po trzecie – językoznawcy podkreślają, że przymiotnik przysłowiowy jest nadużywany, zwłaszcza w tekstach dziennikarskich. Za rażące uznaje się zwłaszcza umieszczanie w cudzysłowie frazeologizmu poprzedzonego niepotrzebnymi określeniami tak zwany i przysłowiowy, np. niepoprawnie: Pytanie nie zapędziło żadnego z uczestników w tak zwany „kozi róg”, poprawnie: Pytanie nie zapędziło żadnego z uczestników w kozi róg. Niepoprawnie: Utopiłaby go w przysłowiowej „łyżce wody”, poprawnie: Utopiłaby go w łyżce wody (por. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego).
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-06-21
Czy w języku polskim istnieje zwrot frazeologiczny znać się na czymś jak kura na pieprzu?
Oczywiście że istnieje! Nie jest to zwrot nowy, bo notował go już Słownik frazeologiczny języka polskiego S. Skorupki. Związek ten znaczy ‘nie znać się na czymś wcale, nie mieć o czymś pojęcia’.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-05-17
Nie zasypiał gruszek w popiele czy nie zasypywał...? Aż mi się nie chce wierzyć, żeby pierwsza forma była poprawna, bo nie ma sensu, ale słyszę ją co chwilę.
A jednak to nie zasypiać gruszek w popiele jest właściwą postacią tego związku frazeologicznego, którego używamy w znaczeniu ‘nie zaniedbywać spraw ważnych, nie zapominać o nich, umiejętnie wykorzystywać nadarzające się okoliczności’. A skąd taki związek frazeologiczny? Dawniej, a i teraz też, suszono owoce w gorącym piecu, ale nie na ogniu, lecz w żarze, który pozostał. Popiół był gorący, więc trzeba było czuwać i pilnować, aby gruszki nie spaliły się i stąd nie zasypiać. Realia świata bardzo się zmieniły, mało kto suszy teraz w ten sposób owoce i stąd błędna modyfikacja nie zasypywać. Trzeba uwierzyć w to, co tylko z pozoru nie ma sensu. Wiele ciekawych wyjaśnień dawnych powiedzeń i przysłów znaleźć można w Nowej księdze przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich pod redakcją Juliana Krzyżanowskiego.
Romualda Piętkowa
Frazeologia2004-04-01
Co oznacza żabi skok?
Żabi skok to związek frazeologiczny nie notowany jeszcze w słownikach języka polskiego, ale używany m.in. w języku potocznym. Niesie ze sobą (w sposób metaforyczny, przenośny) treść ‘bardzo blisko’ i występuje zwykle w wypowiedziach typu: O żabi skok od Czarnej Góry („Rzeczpospolita”). Redakcję „Kuriera Szczecińskiego” dzieli tylko krok od historycznej Bramy Królewskiej, dwa kroki od zabytkowego kościoła Piotra i Pawła, trzy kroki od Zamku Książąt Pomorskich i żabi skok od siedziby władz wojewódzkich przy Wałach Chrobrego („Kurier Szczeciński”). Polecam wszystkim Góry Sokole - dosłownie żabi skok od Częstochowy. Stąd tylko żabi skok do mostu w Fordonie. To już ledwo żabi skok. Niekiedy w zapisie tego związku frazeologicznego stosuje się cudzysłów, prawdopodobnie w celu wskazania potocznego charakteru wyrażenia, np.: Od Goleniowa już do mety „żabi skok”. (...) zachodnie Wybrzeże Bałtyku od Świnoujścia po Łukęcin, dokąd z racji mieszkania w Szczecinie mają „żabi skok”. (Telewizyjny Przewodnik po Kraju Para w Polskę - TVP1). W polszczyźnie występuje również wyrażenie żabi skok oznaczające niepłynne poruszanie się (np. skoki obrazu w grach komputerowych spowodowane niskimi parametrami używanego sprzętu) lub pokonywanie jakiejś przestrzeni etapami, np.: (...) dojście na szczyt odbywa się metodą żabich skoków. Gdy troszkę słabiej wieje, robię parę kroków i staję tak, by mnie nie za chwilę nie zdmuchnęło. Amerykanie w walce z Japonią posługiwali się taktyką „żabiego skoku” (polegająca na zdobywaniu kolejno wysp w okolicy Japonii). Aż do Chicago poruszaliśmy się żabimi skokami: jazda do wyładowania akumulatora, oczekiwanie na wóz serwisowy, holowanie i ładowanie akumulatora w jakimś miasteczku, potem pościg za grupą rajdową i znowu od początku („Kurier Lubelski”). Żabi skok oznaczać może także nagły awans, przesunięcie się na wyższą pozycję z pominięciem jakichś etapów, np.: Kraje znajdujące się na niższym szczeblu drabiny technologicznej mogą więc dokonać tzw. żabiego skoku, czyli przesunąć się na wyższy szczebel drabiny. Nawet Nowa encyklopedia powszechna PWN w haśle INDUSTRIALIZACJA używa tego wyrażenia: Niektórzy teoretycy sądzą, że jest możliwe dokonanie „żabiego skoku” od społeczeństwa rolniczego do postprzemysłowego z pominięciem etapu industrializacji. Także w „Res Publice” znajdziemy taką wypowiedź: To, co w słowach Kalinowskiego niewypowiedziane, a najważniejsze, to nadzieja, że dzięki Systemowi dokonamy „żabiego skoku”, poszybujemy ponad otchłanią urzędniczej niekompetencji, by wylądować w krainie, w której ludzką niedoskonałość zastąpi doskonały System, tym razem informatyczny („Nowa Res Publica”). O metodach żabiego skoku mówi się także w fizyce i informatyce.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2004-02-17
Czy można powiedzieć jechać na takim samym wózku?
Poprawna wersja tego związku frazeologicznego brzmi: jechać na tym samym wózku.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2006-01-27
Zauważyłam, że wiele osób w moim regionie (Zamość i okolice) posługuje się formą trybu rozkazującego: wchódź! zamiast wchodź!. Z czego to wynika i czy jest to błąd?
Forma trybu rozkazującego wchódź jest formą regionalną, potoczną, której w języku ogólnym odpowiada wzorcowe wchodź. Z punktu widzenia współczesnej normy językowej jest to oczywiście forma niepoprawna, jednak z historycznego punktu widzenia postać wchódź jest umotywowana. Były tu warunki do wzdłużenia zastępczego (por. rób, twórz, łów, włóż, mów). Wzdłużenie zastępcze to problem szerszy, niż prezentuje się go na zajęciach z gramatyki historycznej przy okazji zaniku jerów. Zanik końcowego -i trybu rozkazującego (w prasłowiańszczyźnie morfemu przyrostkowego), mógł spowodować wzdłużenie i pozostawić dialektalną oboczność o : ó. Jeśli chodzi o zanikanie końcowego -i, to proces trwa przez kilka wieków, już w najstarszych zabytkach (np. Kazaniach świętokrzyskich) zdarzają się rozkaźniki bez -i, z kolei formy z -i odnotowano jeszcze nawet w XVIII wieku. Fakt, że dialekty nieraz przechowują formy archaiczne, jest powszechnie znany. Tak więc z punktu widzenia historii języka postać wchódź jest umotywowana, ale współczesna norma odrzuca ją (podobnie jak doktór).
Krystyna Kleszczowa

Forma wchódź pojawia się dość często na stronach internetowych, zwłaszcza w blogach i w księgach gości, w których, jak wiemy, króluje żywioł potoczności. Oto kilka internetowych przykładów: Chcesz się podszkolić w dziedzinie fotografii cyfrowej? Wchódź; Jak coś Ci nie pasi po prostu tu nie wchódź!; Nie wchódzcie na tego bloga, bo właścicielka zaraża głupotą itp. W literaturze rozkaźnik ten spotykamy np. w odsłonie 3 Krakowiaków i górali W. Bogusławskiego – Bardos do Basi: Wchódź, wchódź, a żwawo, będziesz stąd wszystko widziała...
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2006-01-16
Szanowni Państwo! Moje pytanie dotyczy tego, jak poprawnie zapisać zdanie: Proszę, by ktoś przygarną / przygarnął bezdomnego kota.. Sebastian
Poprawna forma to 3. os. lp., odpowiadająca zaimkowi ktoś, a więc przygarnął, w której głoska (i litera) ł jest przyrostkiem fleksyjnym wskazującym na czas przeszły. Forma przygarną to 3 os. lm. używana w funkcji czasu przyszłego, do której pasuje jedynie zaimek w lm., taki jak oni.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143