Najczęściej zadawane pytania (191) Ortografia (469) Interpunkcja (161) Wymowa (61) Znaczenie (177) Etymologia (260) Historia języka (21) Składnia (257) Słowotwórstwo (103) Odmiana (270) Frazeologia (110) Poprawność komunikacyjna (196) Nazwy własne (316) Wyrazy obce (62) Różne (144) Wszystkie tematy (2607)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Składnia2004-11-03
Co to są związki zgody, rządzy i przynależności?
Przede wszystkim nie istnieją !związki rządzy, a już na pewno nie w taki sposób zapisywane! W opisie gramatycznym zdania wyróżnia się związek zgody, który polega na tym, że człon podrzędny (np. przymiotnik biały) uzgadnia swój przypadek, liczbę i rodzaj z członem nadrzędnym (którym może być np. rzeczownik flaga), co w efekcie daje harmonijną i poprawną konstrukcję biała flaga. W związku rządu człon nadrzędny (np. czasownik) wymaga od członów podrzędnych (którymi mogą być rzeczowniki lub zaimki), aby wystąpiły w określonym przypadku – czasownik opowiadać w efekcie działania związku rządu buduje poprawną konstrukcję opowiadał mi (celownik) bajki (biernik). Związek przynależności jest luźnym związkiem składniowym, łączącym wyrazy nieodmienne, które z oczywistych względów nie mogą uzgodnić swej formy ani dostosować jej do żadnych wymagań, albo wyrażenia przyimkowe pełniące w zdaniu funkcję okolicznika przydawki lub przydawki okolicznościowej, np. wyjechał wczoraj, mieszka w mieście.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-10-29
Czy wyrażenia przyimkowe, tj. przy ognisku, po polsku, w nocy, można określać jako przysłówki?
Wyrażenia po polsku, po francusku, po hiszpańsku, po cichu, po kryjomu, po trochu, po krakowsku, po ojcowsku, po swojemu, po naszemu, po nowemu, po staremu itd., które z punktu widzenia historii języka stanowią połączenia przyimka po z formą celownika przymiotników, są we współczesnej polszczyźnie uznawane (przez użytkowników języka i przez językoznawców) za przysłówki pełniące w zdaniu funkcję okoliczników sposobu. Wyrażenia przyimkowe, takie jak przy ognisku i w nocy, również pełnią w zdaniu funkcję okoliczników, lecz nie uznaje się ich jak na razie za przysłówki, a jedynie za połączenia przyimków z odpowiednimi formami przypadków rzeczownika.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-10-29
Czy od słowa ponieważ można zacząć nowe zdanie?
Spójnik ponieważ wprowadza zdanie podrzędne przyczynowe, w typowym szyku zdania złożonego znacznie częściej występujące na drugiej pozycji, po zdaniu głównym, do którego się odnosi, np.: Jest to wirus niebezpieczny, ponieważ powoduje ogólne zakażenie organizmu. Szyk wysuwający na inicjalną pozycję zdanie podrzędne przyczyny też jest w polszczyźnie możliwy i stosowany, zwłaszcza w celu podkreślenia, że owa przyczyna jest sprawą dla nadawcy (i odbiorcy) tekstu istotną, np.: Ponieważ chodzi im zazwyczaj o meritum, sądzę, że zwykłe zwracanie uwagi powinno pomagać. Ponieważ w danej sytuacji chodzi przede wszystkim o to, że kogoś uczyniono prezesem, pierwsze zdanie wydaje się właściwsze. Ponieważ przepisy ortograficzne dotyczące nazw obiektów miejskich są wyjątkowo niepraktyczne, podajemy Pani to, co jest zgodne ze zwyczajem językowym i poświadczone w tekstach. Język polski zna także konstrukcję Ponieważ…, więc..., w której interesujący Pana spójnik używany jest właśnie na początku zdania, por.: Ponieważ państwo nie ma pieniędzy, więc płaci obligacjami. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego odnotowuje również podobną, choć przestarzałą już konstrukcję Ponieważ..., przeto..., por.: Ponieważ cię wychowałem, przeto traktuję jak syna.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-10-27
Czy mogą występować obok siebie w zdaniu ponieważ i jednak?
Spójnik ponieważ należy do typowych wykładników zdań podrzędnych przyczynowych, jednak natomiast łączy zdania współrzędne przeciwstawne. Ze względów semantycznych spójniki te nie zaprzeczają sobie nawzajem i są w polszczyźnie w razie potrzeby stosowane łącznie, np. Ponieważ jednak w polemikach dotyczących sztuki rzadko zabierają głos więcej niż dwie osoby, wezmę w niej udział raz jeszcze („Tygodnik Powszechny”).
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-10-25
Są dwie poprawne formy: rękoma i rękami. A wiec: dwoma rękoma i dwiema rękami. A można to pomieszać, czyli powiedzieć dwiema rękoma lub dwoma rękami?
Rzeczownik ręka ma dwie formy liczby mnogiej – rękami oraz rękoma. Druga z nich traktowana jest wprawdzie współcześnie jako forma liczby mnogiej, jest jednak dawną formą liczby podwójnej. Forma liczebnika dwadwoma powstała przez analogię do form liczby podwójnej rzeczowników męskich. Historycznie rzecz biorąc należałoby zatem używać albo obu form liczby mnogiej, albo obu form dawnej liczby podwójnej. Takie stanowisko prezentuje Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego, podając dla narzędnika liczby mnogiej dwa rodzaje połączeń – dwiema rękami albo dwoma rękoma. W przypadku połączeń liczebnika dwa z rzeczownikami żeńskimi w liczbie mnogiej możliwe są obie formy, np. dwiema kobietami lub dwoma kobietami. Mężczyźni nie mają wyboru – w narzędniku lm. jest tylko dwoma mężczyznami :-).
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-10-20
Jaka jest poprawna nazwa: lecznica dla zwierząt czy lecznica zwierząt?
Oba typy połączeń są poprawne. Lecznica dla zwierząt to nowsza analityczna forma, będąca efektem ogólnej tendencji rozwojowej składni polskiej.
Aldona Skudrzyk
Składnia2004-10-18
Spotkałam się z terminami zdanie rozstrzygające i zdanie dopełnienie. Czy mogą mi Państwo w kilku słowach wyjaśnić, jaki to rodzaj zdań, i zobrazować jednym przykładem?
Najprawdopodobniej idzie Pani o dwa rodzaje zdań pytających, które ze względu na konstrukcję i cel mogą być pytaniami rozstrzygającymi lub pytaniami uzupełniającymi. Pytanie o rozstrzygnięcie (np. Czy wyjdziesz za mnie? lub Wyjdziesz za mnie? bez partykuły pytającej) wyznacza dwie możliwości odpowiedzi – twierdzącą (tak) i przeczącą (nie), chyba że odpowiadający nie potrafi lub nie chce wskazać rozstrzygnięcia. Pytanie o uzupełnienie rozpoczyna się zaimkiem pytającym (np. Kto był pierwszym królem Polski?) i wymaga w odpowiedzi uzupełnienia luki w wiedzy pytającego (Pierwszym królem Polski był Bolesław Chrobry). Oczywiście odpowiedź nie zawsze bywa udzielana tzw. pełnym zdaniem, składa się na nią tylko wyraz lub grupa wyrazów, o które nadawca pyta (por. np. hasło Zdania pytające w Encyklopedii języka polskiego pod red. S. Urbańczyka).
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-10-17
Chciałbym zadać pytanie o zwrot Urząd Miasta i odmianę nazwy miasta. Chodzi tu dokładnie o miasto Reda. Urząd Miasta Redy czy Urząd Miasta Reda albo może Urząd Miasta w Redzie?
Poradnia nasza wypowiadała się już na temat urzędu miasta, a nawet o pokrewnym połączeniu prezydent miasta. Obie odpowiedzi znajdzie Pan w dziale Najczęściej zadawane pytania. Osobiście zastosowałabym najbardziej zgodną z normami składniowymi polszczyzny nazwę Urząd Miasta Redy. Konstrukcja z przyimkiem Urząd Miasta w Redzie, zwłaszcza wyrwana z kontekstu, mogłaby sugerować, że nadawcy idzie o budynek urzędu.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-10-06
Jak jest poprawnie – 10 listopad 2004 czy 10 listopada 2004, jeśli data jest na plakacie informacyjnym?
Gdziekolwiek by się taki napis znajdował, poprawną formą jest 10 listopada 2004.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-07-02
Co oznacza łączliwość składniowa?
Jest to zdolność wyrazów do tworzenia zdań lub grup wyrazów w zdaniu. Pojęcie to można wyjaśnić odwołując się choćby do konstrukcji, jakie tworzą przyimki. Przyimki łączą się z rzeczownikami w określonych przypadkach, np. na z miejscownikiem (na półce), przed z narzędnikiem (przed domem), bez z dopełniaczem (bez lęku), ku z celownikiem (ku oknu). Także czasowniki oraz niektóre rzeczowniki mają ściśle określoną łączliwość składniową, co w przypadku czasowników oznacza, że tworzą zdania w połączeniu z takimi a nie innymi formami rzeczowników – por. dedykować tworzy schemat zdaniowy z podmiotem w mianowniku oraz dwoma dopełnieniami: rzeczownikami w bierniku i w celowniku (ktoś dedykuje coś komuś). Rzeczowniki typu ojciec (ojciec kogoś) czy szklanka (szklanka czegoś) wymagają, aby następujący po nich rzeczownik wystąpił w dopełniaczu.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-06-29
Ulicą szła grupa chłopców, która źle się zachowywała - według mnie powinno być: grupa chłopców, którzy źle się zachowywali.
Wszystko zależy tu od intencji mówiącego. Jeśli mamy na myśli grupę, to do niej dostosowuje swą formę czasownik – grupa źle się zachowywała, jeżeli zaś chcemy podkreślić, że była to grupa złożona ze źle zachowujących się chłopców, wtedy poprawna jest wersja chłopcy źle się zachowywali.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-06-29
Być może to za proste, ale proszę o odpowiedź w miarę możliwości. Jak jest poprawniej – Prędkość przepływu, gęstość i temperatura mleka JEST MIERZONA czy raczej Prędkość przepływu, gęstość i temperatura mleka SĄ MIERZONE?
Orzeczenie w zdaniu powinno zgadzać się z podmiotem, a skoro podmiot jest tu zbiorowy: prędkość, gęstość i temperatura, to orzeczenie musi wystąpić w liczbie mnogiej, a zatem poprawnie powiemy są mierzone.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-06-28
Które ze zdań ma poprawny szyk: Rano obudził Alka dzwonek czy też: Rano Alka obudził dzwonek? Dodam, że chodzi o zdanie izolowane, nie będące odpowiedzią na pytanie ani fragmentem większej całości.
W polszczyźnie szyk wyrazów jest w dużym stopniu swobodny, a kolejność występujących w zdaniu słów zależy często jedynie od intencji mówiącego, który może pewien element wysunąć na określoną pozycję, aby go wyeksponować. Z tego względu nie mogę żadnego z tych zdań uznać za niepoprawne.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-06-24
Czy nadal poprawne są konstrukcje za pomocą czegoś lub czymś, a przy pomocy kogoś?
Tak! Mówimy, ze robi się coś przy pomocy kogoś albo z czyjąś pomocą, kiedy chce się wyrazić, że robi się coś mając kogoś za pomocnika, np. Udało mi się wygrać sprawę przy pomocy radcy prawnego. Z pomocą przyjaciół wybudował dom. Używana jest także konstrukcja za pomocą czegoś w znaczeniu ‘posługując się czymś, używając czegoś’, a *przy pomocy czegoś jest w tym znaczeniu niepoprawne. Zresztą i tak lepiej używać formy narzędnika, np. Dokręcił śrubę za pomocą klucza, lepiej: dokręcił śrubę kluczem. Usunęła plamy za pomocą rozpuszczalnika, lepiej: usunęła plamy rozpuszczalnikiem (por. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego).
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-06-16
Jak to jest w przypadku, gdy chodzi o zwroty typu kontrolowanie ruchu w przeczeniach: 1. kontroluje (kogo? co?) ruch, 2. nie kontroluje (kogo? czego?) ruchu? Czy za każdym razem jest tak, że w przeczeniu jest dopełniacz?
Jeżeli czasownik rządzący biernikiem występuje po przeczeniu, zmienia rząd na dopełniaczowy: Znamy wybitną śpiewaczkę. Nie znamy wybitnej śpiewaczki. Wybieracie najciekawsze utwory. Nie wybieracie najciekawszych utworów. Lubiłeś dojrzałe winogrona. Nie lubiłeś dojrzałych winogron. Rząd biernikowy ma wiele polskich czasowników, m.in. znać, wybierać, lubić, przekonać, czytać, jeść, mieć, niszczyć, pisać, reklamować, szyć itd. (por. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego ).
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-06-16
Jak poprawnie odmienić: stan cywilny wolny czy wolna dla rodzaju żeńskiego?
Skoro w dokumentach urzędowych w rubryce stan cywilny wpisywane są formy wdowa / wdowiec, rozwiedziona / rozwiedziony, zamężna / żonaty, to analogicznie do tego należy uwzględnić płciowe rozróżnienie obywateli ;-) i wpisać wolna.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-06-06
Dzwonimy na komórkę, ale czy mamy połączenia na komórkę czy z komórką? Są połączenia telefoniczne z wybranymi numerami, to może i z komórką?
W polszczyźnie wraz z pojawieniem się telefonii komórkowej przyjęło się wyrażenie dzwonić na komórkę, jednak czasownik połączyć się oraz pochodny od niego rzeczownik połączenie nadal zachowują łączliwość (np. z rzeczownikiem numer czy telefon) za pomocą przyimka z, dlatego uważam, że wyrażenie połączenie z komórką jest poprawne, a połączenie na komórkę stanowi skrzyżowanie dwóch schematów składniowych – dzwonić na komórkę + połączenie z komórką. Sprawdzenie zasobów internetowych ukazało mi natomiast, że oba omawiane wyrażenia – i to z przyimkiem z, i to z przyimkiem na – są (przynajmniej w Internecie) niemal jednakowo popularne (ponad 300 użyć każdego z nich).
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-05-26
Czy poprawne jest zdanie: A nie obawiasz się, że będąc początkującym żołnierzem, trudno ci będzie znieść warunki na poligonie? Mam uczucie, że nie, ale nie potrafię udowodnić. Czy mogliby Państwo pomóc rozstrzygnąć spór?
Zdanie rzeczywiście nie jest poprawne. W języku polskim istnieje reguła zgodności (= tożsamości) subiektu (= semantycznego podmiotu, o którym mowa) konstrukcji z imiesłowem i gramatycznego podmiotu zdania związanego z tą konstrukcją, np. (ON) będąc dzieckiem (ON) często chorował (bo ON był dzieckiem i ON chorował), podobnie: będąc lekarzem, będziesz musiał oswoić się ze śmiercią (bo w obu wypowiedziach podmiotem jest TY); także: mając pięć lat, przeczytała «Potop» (bo w obu wypowiedziach subiektem jest ONA; (ON) mając 5 lat (ON // PIOTR) stracił matkę (bo w obu mowa o Piotrze). Zdecydowanie niepoprawne są konstrukcje typu mając pięć lat, umarła mu matka – bo w pierwszej wypowiedzi subiektem jest ON, a w drugiej MATKA. Zatem powyższe zdanie z niewyrażonym podmiotem // subiektem TY jest błędne; poprawne byłoby np. będąc początkującym żołnierzem, możesz z trudem znosić warunki poligonu lub jako początkującemu żołnierzowi, trudno ci (KOMU? TOBIE) będzie znieść warunki na poligonie. W ostatnim zdaniu obu członach subiekt ma postać celownika.
Ewa Jędrzejko
Składnia2004-05-19
Która z form jest poprawna: pracować na komputerze czy pracować z komputerem?
Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego uznaje za poprawne pisać na komputerze, pracować na komputerze oraz pracować przy komputerze. Jeśli jednak sprawdzamy jakieś dane, to mówimy sprawdzić w komputerze.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2004-05-19
Czy poprawna jest forma wojewoda opolska, używana ostatnio przez media na określenie kobiety, sprawującej urząd wojewody? Wojewoda przecież jest rodzaju męskiego. Czy nie należałoby raczej mówić pani wojewoda opolski?
Nazwa wojewoda jest rzeczownikiem oznaczającym funkcję pełnioną przede wszystkim przez mężczyznę, ponieważ to mężczyźni od wieków bywali wojewodami, czyli m.in. dowodzili wojskiem (to złożone słowo wywodzi się od rzeczownika woj i czasownika wodzić) ), a i dzisiaj osoby piastujące ten urząd to w zdecydowanej większości mężczyźni. Rzeczownik ten w liczbie mnogiej ma odmianę męską, ale w liczbie pojedynczej odmienia się według deklinacji żeńskiej! Ma Pan oczywiście rację, że przydawka przy nazwie wojewoda powinna przyjąć formę męską, ale orzeczenie – formę żeńską, jak to zaleca m.in. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego, np. Wojewoda Opolski zarządziła. Zaleca się także budowanie zdań użyciem wyrazu pani (lub tytułu) i nazwiska kobiety, np. Wojewoda Opolski, pani Elżbieta Rutkowska. Forma Wojewoda Opolska jest uznawana za zdecydowanie niepoprawną, ale prawdopodobnie nie wie o tym Centrum Informacyjne Rządu, które na oficjalnej stronie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w relacji z dn. 9.05.2003 umieszcza zdanie Gospodarzem dzisiejszej wizyty była wojewoda opolska Elżbieta Rutkowska. Współcześnie, kiedy kobiety są coraz bardziej aktywne zawodowo i politycznie, mamy nieraz do czynienia z problemami językowymi dotyczącymi ich tytułów naukowych, służbowych, zawodowych (por. nieakceptowane społecznie określenia psycholożka, prezeska, polityczka itp., a nawet (ta) ministra!). Patrząc na zdecydowaną postawę środowisk feministycznych oraz minister Izabeli Jarugi-Nowackiej, zastanawiam się jednak, czy to, co obecnie jest oficjalnie niepoprawne, nie jest może niepoprawne tylko na razie...
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131