Najczęściej zadawane pytania (208) Ortografia (502) Interpunkcja (168) Wymowa (65) Znaczenie (201) Etymologia (276) Historia języka (21) Składnia (270) Słowotwórstwo (114) Odmiana (288) Frazeologia (116) Poprawność komunikacyjna (207) Nazwy własne (350) Wyrazy obce (68) Różne (147) Wszystkie tematy (2793)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Ortografia2008-10-04
Jak napisać dziesięciolatka używając cyfr: 10.latka czy 10-latka?
Zdecydowanie jedynie poprawna jest forma z dywizem, czyli 10-latka. W podobny sposób zapisać należałoby przymiotnik 10-letnia.
Katarzyna Mazur
Interpunkcja2008-10-04
Pisząc temat lekcji na tablicy, mam postawić na końcu kropkę czy nie?
Temat lekcji spełnia rolę analogiczną do tytułu rozdziału, reguły zastosowania znaków interpunkcyjnych będą zatem identyczne w obu przypadkach. Skoro więc po zapisywanych wielką literą tytułach rozdziałów umieszczanych w osobnej linijce użycie kropki nie jest obligatoryjne, należy przyjąć, iż kwestią wyboru piszącego jest również to, czy umieści kropkę po znajdującym się nad tekstem głównym temacie, czy też z niej zrezygnuje.
Katarzyna Mazur
Frazeologia2008-10-04
Jeżeli telefon dzwoni bez przerwy to mam powiedzieć, że telefony się urywały (nielogiczne), czy że się nie urywały (logiczne)?
Telefon się urywa, gdy nie urywa się (a więc ‘nie kończy się’) dzwonienie aparatu, bo wiele osób chce drogą telefoniczną załatwić jakąś sprawę. Odczuwany przez Panią brak logiki w języku wynika stąd, że próbuje Pani dosłownie odczytywać związek frazeologiczny telefon się urywa, którego znaczenie – na mocy samej definicji frazeologizmu – nie może wynikać z sumy znaczeń tworzących go wyrazów. Podobnie nie udałoby się wytłumaczyć użycia zwrotu wisieć na telefonie czy jeszcze bardziej potocznej wersji wisieć na drutach, stosowanych w sytuacji, gdy ktoś długo rozmawia przy użyciu tego środka komunikacji, jeśliby odwoływać się do któregokolwiek ze słownikowych znaczeń czasownika wisieć. Związków frazeologicznych po prostu trzeba nauczyć się na pamięć, dokładnie tak, jak uczymy się słów.
Katarzyna Mazur
Ortografia2008-10-04
Jak podpisać zeszyt do języka polskiego: j. polski czy J. polski?
Przywołany podpis na okładce zeszytu funkcjonuje jako jego tytuł, dlatego zasadne byłoby użycie w tym wypadku wielkiej litery, a więc Język polski, ewentualnie J. polski.
Katarzyna Mazur
Wymowa2008-10-04
Jak odczytać ułamek 0,002: dwie tysiączne czy dwie tysięczne?
Liczebnik ułamkowy notowany w systemie dziesiętnym jako 0,002 można zapisywać / odczytywać zarówno jako dwie tysięczne (forma częściej spotykana), jak i dwie tysiączne.
Katarzyna Mazur
Ortografia2008-10-01
Jak poprawnie zapisać włatcy móch?
Poprawna forma (zapisana ortograficznie, nie zaś częściowo fonetycznie) powinna mieć wygląd: władcy much, a jeśli to tytuł, jak przypuszczam, wtedy pierwszy wyraz (jedynie) powinien być napisany wielką literą: Władcy much.
Katarzyna Wyrwas
Poprawność komunikacyjna2008-10-01
Chciałabym zapytać, czy poprawne jest używanie zwrotu niemniej jednak. Co sądzą o tym językoznawcy?
Zwrot niemniej jednak jest z całą pewnością poprawny. Używany jest jako spójnik wprowadzający zdanie współrzędnie przeciwstawne, np. Nie jest znana dokładna skala niebezpieczeństwa, niemniej jednak zagrożenie istnieje. Można użyć samego niemniej, niepoprawnie jest !tym niemniej.
Ewelina Pałka
Odmiana2008-09-30
Czy faworyt jest zawsze jeden, czy też faworytów może być więcej? Na przykład czy poprawne jest zdanie: Górnik i Ruch są faworytami tego sezonu (a może do zwycięstwa w tym sezonie)?
Faworyt to według Wielkiego słownika poprawnej polszczyzny zawodnik typowany na zwycięzcę, np. Jednym z głównych faworytów wyścigu jest ubiegłoroczny zwycięzca Tomasz Kiedyś z ekipy CCC Polsat. Logicznie rzecz biorąc, w danych zawodach może być więcej niż jeden zawodnik na tyle dobry, że może wygrać, faworytów zatem jak najbardziej może być kilku, np. Od samego początku biegu ukształtowała się grupa 16 zawodników, a wśród nich faworyci biegu. Zdanie Ruch i Górnik są faworytami tego sezonu spełnia kryteria poprawności. Powiemy bowiem faworyt c z e g o ś, nie do czegoś, choć coraz częściej spotyka się niepoprawne wyrażenie, że !ktoś był faworytem do zwycięstwa (mógłby być raczej kandydatem do niego).
Ewelina Pałka
Ortografia2008-09-30
Która forma zapisu jest poprawna: Führer, Fuhrer czy może fuhrer?
Führer (‘wódz’ od führen 'prowadzić; kierować') to tytuł Adolfa Hitlera – taka pisownię (wielką literą oraz z niemiecką samogłoską ü) podaje Wielki słownik ortograficzny PWN.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-09-30
Jak wymawiamy nazwisko twórcy alfabetu dla niewidomych - [brajl] czy też [braj]?
Zasady fonetyki francuskiej nakazują wymawiać połączenie -aille jako [-aj]. To oznacza, że wymowa nazwiska francuskiego twórcy alfabetu dla niewidomych Louisa Braille’a powinna być następująca: [braj], a w przypadkach zależnych: [braja] itd.
Z podobną zasadą mamy do czynienia w przypadku nazwiska francuskiego dramaturga Pierre’a Corneille’a – [kornej], [korneja] itd.
W języku francuskim wymowa [braj] jest obligatoryjna, jedyna.
Polacy to nazwisko – zwyczajowo – wymawiają jednak jako [brajl], i jak sądzę, jest to wymowa dominująca. Wymowa zgodna z oryginałem francuskim jest, z całą pewnością, rzadsza. Odnotowuje ją Słownik nazw własnych PWN Jana Grzeni (Warszawa 2003) jako zresztą pierwszą, na drugim miejscu podając wymowę wariantywną [brajl].
W co najmniej kilku przypadkach Polacy wymawiają nazwiska francuskie inaczej niż czynią to Francuzi.
Jedną z najbardziej charakterystycznych budowli Paryża Polacy nazywają wieżą [ajfla], podczas gdy Francuzi nazwisko francuskiego inżyniera: Alexandre Gustave Eiffel wymawiają [efel]. Francuz może nie pomóc Polakowi, który pyta, jak dojść do [tur d’ajfel], nawet jeśli stoi tuż obok [tur d’efel] – nie ze złej woli, ale dlatego, że nie skojarzy nazwiska [ajfel] z [efel].
Polak zwiedzający Paryż będzie pewnie pod wrażeniem jednego z Wielkich Bulwarów paryskich: Boulevard Hausmann. I będzie opowiadał, jak spacerował po Bulwarze [hausmana], nie zaś – jak powiedzie Francuz – po [bulvar osman].
Francuz z trudem też rozpozna w spolszczonej wymowie [szopen] nazwisko kompozytora, którego zna jako: Fréderic Chopin [szopę].
Wymowa nazw własnych francuskich w języku polskim bywa niekonsekwentna; czasem nakłada się na francuskie zwyczaje fonetyczne zwyczaje z innych języków, czasem sposób wymowy zależny jest od sposobu przyswojenia przez Polaków nazwy francuskiej.
Przy okazji udzielania odpowiedzi na pytanie dotyczące wymowy nazwiska obcego opowiem wydarzenie, którego bohaterem był polski minister kultury i dziedzictwa narodowego. W swojej wypowiedzi kilkakrotnie wymieniał znanego brytyjskiego pisarza Oscara Wilde, wymawiając jego nazwisko jako [wilde]. Na uwagę, że nazwisko to wymawiane powinno być inaczej, minister spokojnie odpowiedział: „po niemiecku to nazwisko tak się wymawia i tak też ja je wymawiam”.
Nie rekomenduję takiej postawy. A w razie wątpliwości co do wymowy nazw własnych obcych można poszukać odpowiedzi w cytowanym wcześniej słowniku.
Małgorzata Kita
Frazeologia2008-09-16
Co znaczy powiedzenie Uderz w stół, a nożyce się odezwą?
To przysłowie używane jest w sytuacji, kiedy osoba, która ma coś na
sumieniu, doszukuje się aluzji do swych czynów w wypowiedziach innych osób i gwałtownie reaguje, czym zwykle się zdradza. Opisana sytuacja jest zarazem opisem znaczenia przysłowia.
Odmiana2008-09-16
Jak odmienia się słowo sążeń (jednostka miary)?
Sążeń to dawna jednostka długości, używana do początków XX w., równa mniej więcej rozpiętości rozstawionych ramion; w Polsce sążeń równał się około 1,7 m. Oto formy odmiany tego rzeczownika: lp. M. sążeń, D. sążnia, C. sążniowi, B. sążeń, N. sążniem, Ms. sążniu, W. sążniu!; lm. M. sążnie, D. sążni, C. sążniom, B. sążnie, N. sążniami, Ms. sążniach, W. sążnie!
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-09-09
W trakcie pisania pracy dyplomowej z dziedziny historii myśli ekonomicznej nasunęło mi się kilka wątpliwości, związanych z poprawnością odmiany i odczytywania nazwisk takich myślicieli jak: David Ricardo, Frederic Bastiat, Jean B. Say oraz Jean J. Rousseau. Czy w dopełniaczu powinno się zapisywać Ricarda, Bastiata, Say’a, Rousseau, a w celowniku Ricardowi, Bastiatowi, Say’owi, Rousseau? Czy poprawnie będzie odczytywać w dopełniaczu [bastią] (mimo wyraźnego braku korelacji z zapisem), [russo], zaś w celowniku tak samo jak w dopełniaczu? Nie mam również pewności czy zapisane apostrofy są zbędne czy konieczne.
Nazwiska męskie francuskie zakończone (w piśmie) na spółgłoskę, której się nie wymawia, w tekstach polskich (czyli języka fleksyjnego) zachowują się trochę kapryśnie.
Spółgłoska jest niewymawialna (niema) tylko w mianowniku, w pozostałych przypadkach zależnych w przypadku nazwisk, które kończą się w polskim mianowniku na -b, -p, -s, -t, -d, -n, -r, -lt, -ld, -st, Polacy ją wymawiają, dodając końcówkę odpowiedniego przypadka. Ta zasada stosuje się do nazwiska: Bastiat [wym. bastja], a w innych przypadkach zapiszemy to: Bastiata, Bastiatowi, z Bastiatem, o Bastiacie. Wymawiamy już wtedy z polska, także pod względem miejsca akcentu. Podobnie zachowuje się nazwisko Dumas.
Większość nazwisk francuskich typu Camus, Dumas, Foucault, także Bastiat, można pozostawić w formie mianownikowej, zwłaszcza jeśli poprzedzi się je odmienianym imieniem lub tytułem, np. Frederica Bastiat jest możliwe obok Frederica Bastiata, Michela Foucault obok Michela Foucaulta, książę Reinier [wym. renje], ale księcia Reinier i księcia Reiniera.
Nazwiska zakończone na -eau są nieodmienne, co dotyczy nazwiska Jean-Jacquesa Rousseau (wymawia się je [ruso] – z akcentem na końcu).
Nazwisko Jean Baptiste Say można odmieniać: Saya, Sayowi [wym. seja, sejowi].
Jego wymowa w mianowniku to: [se]. Apostrof jest tu niepotrzebny.
W razie potrzeby i wątpliwości w zakresie odmiany i wymowy nazwisk obcych można skorzystać ze Słownika nazw własnych Jana Grzeni).
Małgorzata Kita
Składnia2008-09-08
Jak powinno się napisać: przez pierwszych pięć lat będziemy musieli oszczędzać czy przez pierwsze pięć lat…?
Skłaniałabym się raczej do wersji z formą dopełniacza przymiotnika, czyli przez pierwszych pięć lat. Gramatyki języka polskiego (por. np. H. Wróbel, Gramatyka języka polskiego, Kraków 2001) podają jako zasadę podrzędność rzeczownika (a co za tym idzie określenia - w tym wypadku liczebnika porządkowego pierwszy) względem mianownikowych i biernikowych form liczebnika głównego. Mianownikowe i biernikowe formy liczebnika głównego od pięć wzwyż wymagają od rzeczownika (i jego określenia) formy dopełniacza, np. jeden długi rok; dwa, trzy, cztery pierwsze lata, ale: pięć, sześć itd. pierwszych lat.
Natalia Łukomska
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-09-08
Rzeczowniki rodzaju nijakiego odmienia się z końcówką -u, a więc nazwa Postomino powinna chyba mieć w ,miejscowniku formę w Postominiu, a nie w Postominie, która byłaby z kolei prawidłowa, gdyby to był Postomin (i takaż była niemiecka nazwa Pustamin). Co jest poprawne?
Rozumowanie to nie jest właściwe, ponieważ twardotematowe rzeczowniki rodzaju nijakiego w miejscowniku przybierają końcówkę -e (por. w kinie, na pianinie, też nazwy miejscowe: w Grodnie, w Jaśle, w Lesznie). Może się zdarzyć, że mieszkańcy danej miejscowości używają innej formy, sama się z tym spotkałam – urodziłam się w Będzinie, tak zawsze mówię, ale jako będzinianka nieraz słyszałam: !w Będzinie. W takich wypadkach o poprawności decyduje uzus. A może nazwa miejscowa Postomino była w przeszłości miękkotematowa? Tak np. było w przypadku Bytom, ale tu chodzi o stwardnienie spółgłosek wargowych miękkich (p’, b’, m’, f’, w’) na końcu, podobnie jak w gołąb, paw, zatem problem mieści się w regułach.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2008-09-08
Muszę użyć stosownej formy przymiotnika dla określenia matematycznych własności pewnych obiektów (w tym przypadku macierzy i grafów). W literaturze matematycznej używa się przymiotnika cyrkularny w znaczeniu ‘związany z ruchem wokół koła (okręgu)’ oraz ‘mający w podstawie kształt kolisty’. W języku angielskim występują dwa przymiotniki: circular (właśnie jego odpowiednikiem jest cyrkularny) oraz circulant. Drobna różnica w znaczeniu dotyczy matematycznych parametrów opisujących kształt, w obu przypadkach kolisty. Ewentualne przetłumaczenie tego drugiego słowa również jako cyrkularny prowadzi do niejasności i może być przyczyną błędnego zrozumienia tekstu przez czytelnika. Nie ukrywam, że w tym kontekście chętnie użyłbym formy cyrkulantny, o ile neologizm taki jest dopuszczalny.
Problem leży w adaptacji obcych przymiotników. Intuicja językowa nie zawiodła Pana. Bardzo często funkcję elementu włączającego obcy przymiotnik (nie tylko angielski) do klasy polskich przymiotników pełni przyrostek -ny, zatem: ambivalent – ambiwalent+ny, indolent – indolent+ny, relevant – relewant+ny, ang. evident, fr. évident – ewident+ny, niem., fr., ang. intelligent – inteligent+ny, equipollent – ekwipolentny. W związku z tym uprawnione są formy proponowane przez Pana: circular = cyrkular+ny, circulant = cyrkulant+ny. Aby ustrzec się przed zarzutem, że tworzy Pan w sposób nieuprawniony nowe terminy, proponuję przy wprowadzaniu neologizmu podać w nawiasie odpowiednik angielski.
Krystyna Kleszczowa
Składnia2008-09-07
Jaka jest poprawna forma: mieszkać na ulicy czy przy ulicy?
Czasownik mieszkać jest czasownikiem niedokonanym oznaczającym zajmowanie jakiegoś lokalu bądź pomieszczenia przez pewien okres czasu i traktowanie go jako miejsca swojego pobytu. Możemy mieszkać z kimś, u kogoś (kiedyś mieszkano przy kimś :) oraz gdzieś. Obie wymienione formy przez Panią / Pana są poprawne. Ktoś powie, że mieszka na ulicy Grodzkiej, ktoś inny w piśmie do Urzędu Miasta napisze, że mieszka przy ulicy Grodzkiej. Połączenie z przyimkiem przy używane jest w języku urzędowym, oficjalnym i dlatego czasami uchodzi za wzorcowe, konstrukcja z przyimkiem na jest jednak również poprawna, zakorzeniona w świadomości użytkowników języka polskiego i chyba częściej używana. W języku potocznym często spotykana jest również forma skrócona mieszkać na Grodzkiej, na Kwiatowej, na Wolności.
Anna Majdak
Odmiana2008-09-07
Idę sobie ulicą i na sklepie jest wywieszka z napisem DROGERIA. Jak poprawnie należy powiedzieć: a) Tam pisze DROGERIA? czy b) Tam jest napisane DROGERIA?
Przechodzimy obok przytoczonej przez Panią w pytaniu drogerii, mamy zamiar kupić perfumy o bardzo ciekawym zapachu i mówimy do osoby towarzyszącej: Tam jest napisane DROGERIA albo Napisano (napisali) DROGERIA, natomiast nigdy, z językowego punktu widzenia, nie powinniśmy powiedzieć: Patrz, tam (!)pisze DROGERIA. Można ten problem pokazać na jeszcze jednym przykładzie: Umberto Eco pisze w swojej książce „O bibliotece”…, ale: W książce „O bibliotece” jest napisane…
Grzegorz Mroczek
Składnia2008-09-07
Mieszkam w Jaworznie w dzielnicy Bory. Czy poprawna jest forma mieszkam na Borach, jadę na Bory? Jeśli tak, to czy jest też inna poprawna forma określająca miejsce zamieszkania w danej dzielnicy miasta? Dlaczego zdania określające bardzo podobną czynność mają odmienną formę np.: idę na pocztę, idę do urzędu, do szkoły, do domu itp.?
Obydwa przyimki do oraz na w pewnych użyciach mają znaczenie podobne, np. wskazują na ruch, przemieszczanie się. W wyrażeniach typu: na wsi, na łąkach, na przystanku, na Borach podkreślamy, że ktoś lub coś znajduje się na jakimś terenie, że przemieszcza się lub prowadzi do miejsca należącego do tego terenu. Dobrze różnicę znaczeniową pokazać może takie zestawienie: idę do dyskoteki // idę na dyskotekę. W pierwszym przypadku do budynku, do jego wnętrza, w drugim na teren, na którym odbywa się jakaś impreza. Są to oczywiście tylko najogólniej sformułowane tendencje – czasem zwyczaj społeczny (uzus) utrwali inne połączenia, niekoniecznie konsekwentne. W sformułowaniach do urzędu, do szkoły, do domu podkreśla się celowość ruchu, w na pocztę raczej przestrzenność, „terenowość” pomieszczenia.
Aldona Skudrzyk
Frazeologia2008-09-05
Czy połączenie wyrazów postawić kogoś (np. syna) na nogi w znaczeniu dosłownym (upadł, uczy się chodzić) też jest frazeologizmem?
Bycie frazeologizmem to posiadanie znaczenia przenośnego. Dosłowność wyklucza frazeologię. Jeśli zatem powiedzielibyśmy: rzeźnik rzuca mięsem, mając ma myśli rzeźnika, który rzuca nim rzeczywiście, ale poza tym zachowuje się kulturalnie, użylibyśmy jedynie połączenia odpowiednich form wyrazów rzucać i mięso, nie zaś związku frazeologicznego ktoś rzuca mięsem, który ma znaczenie 'ktoś używa wulgarnych wyrazów'. Jeśli natomiast rzeźnik ów wyrażałby się niegrzecznie (niekoniecznie już używając schabu czy karkówki jako amunicji), nasza wypowiedź miałaby właśnie frazeologiczny sens przenośny. W opisanym przez Panią przypadku nie mamy więc do czynienia ze związkiem frazeologicznym. Stawiamy na nogi dziecko, które upadło, i nie ma tu metafory. Metaforą posługujemy się, gdy dzięki połączeniu stanąć na nogi (albo na nogach) mamy na myśli fakt, że ktoś poprawił swoją pozycję finansową; dorobił się majątku. Metaforycznie mówimy także, że ktoś postawił kogoś na nogi, jeśli ktoś zmobilizował kogoś do działania, wyrwał ze stanu apatii, odrętwienia. Innym znanym związkiem frazeologicznym jest postawić (stawiać) kogoś (coś) na nogi o znaczeniu przenośnym ‘sprawić (sprawiać), że ktoś (coś) odzyskuje dobrą formę, sprawność; że coś pomogło, pomaga komuś odzyskać sprawność’.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140