Najczęściej zadawane pytania (201) Ortografia (483) Interpunkcja (164) Wymowa (64) Znaczenie (183) Etymologia (267) Historia języka (21) Składnia (264) Słowotwórstwo (111) Odmiana (277) Frazeologia (112) Poprawność komunikacyjna (201) Nazwy własne (328) Wyrazy obce (66) Różne (145) Wszystkie tematy (2686)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Znaczenie2008-07-08
Pozwolę sobie zacytować zdanie: Proszę wypełniać ankietę własnoręcznie, pismem drukowanym. Czy użyty w tym zdaniu wyraz własnoręcznie oznacza, że:
1) powinienem wziąć do ręki długopis i po kolei wypełnić wszystkie punkty ankiety,
2) mogę także usiąść wygodnie przed komputerem i osobiście wypełnić rzeczoną ankietę, następnie ją wydrukować i podpisać?
Czy dopuszczalne są obydwa rozwiązania, czy tylko to wymienione w punkcie 1?
Przysłówek własnoręcznie ma znaczenie ‘własną ręką, własnymi rękami’, co oznacza, że w zasadzie za efekt własnoręcznej pracy można uznać także wystukany na klawiaturze i wydrukowany tekst ankiety. Z tego powodu przysłówek ów nie wydaje się w pełni precyzyjny. Istnieje jednak inny – odręcznie, oznaczający w tym przypadku kreślenie liter własną ręką trzymającą narzędzie do pisania służące. Skoro jednak ankietę należy wypełnić pismem drukowanym, należałoby sądzić, że idzie o litery drukowane, czyli wersaliki – ‘wielkie litery’, a zatem rzeczownik pismo musiałby konotować czasownik pisać w jego znaczeniu ‘kreślić znaki, posługując się narzędziem’. Wobec możliwości współczesnych urządzeń rozważania nasze są wszakże bezcelowe, ponieważ równie dobrze jak odręcznie, możemy własnoręcznie wypełnić ankietę w komputerze, dzięki klawiszowi Caps Lock używając wyłącznie wielkich liter. W dzisiejszych czasach rozważania nad własnoręcznością są niełatwe, bo nie wynika z nich nic jednoznacznego – to tylko, że możliwe są obie proponowane opcje.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2008-07-08
Czy poprawna jest forma będą (mu) kazali czasownika kazać? Oczywiście nie chodzi o głoszenie kazań :o).
Będą kazali jest jak najbardziej poprawną formą czasu przyszłego złożonego obok drugiej, równorzędnej będą kazać. Pełen zasób form to: będę kazał (kazała) / będę kazać, będziesz kazał (kazała) / będziesz kazać, będzie kazał (kazała)(kazało) / będzie kazać, będziemy kazali (kazały) / będziemy kazać, będziecie kazali (kazały) / będziecie kazać, będą kazali (kazały) / będą kazać. W przypadku tego czasownika częściej dla wyrażenia czynności przyszłej używane są formy czasu przyszłego prostego o końcówkach identycznych z końcówkami czasu teraźniejszego (w nowszych opracowaniach czas ten nazywa się czasem nieprzeszłym): każę, każesz, każe, każemy, każecie, każą (zob. np. Słownik gramatyki języka polskiego pod red. W. Gruszczyńskiego i J. Bralczyka, Warszawa 2002, s. 33).
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2008-07-08
Mam pytanie odnośnie do dawnego e pochylonego. Czy obecnie, chcąc podkreślić, iż napisane przeze mnie słowo bieda należy przeczytać [bida] i nie chcąc jednocześnie, by zmieniło ono swój wygląd, mogę zapisać je jako biéda, jak to czyniono w staropolskim, czy też byłby to poważny błąd? Podobnie ze słowem mniéj (mniej) - chcąc podkreślić, iż należy je przeczytać [mnij], czy też [mniyj]. Jest to dopuszczalne, czy też lepiej zapisać te słowa po prostu bida i mnij?
Współcześnie zarówno zapis biéda, jak i bida byłby błędny, ponieważ mogą być one uznane wyłącznie za formy gwarowe. Dawne e pochylone tylko w wymowie regionalnej bądź gwarowej realizuje się jako i lub y, natomiast w języku ogólnym zrównało się już w XIX wieku z e - stąd jedynie poprawne zapisy: bieda, mniej.
Forma bida występuje czasami w języku potocznym jako pozostałość regionalnej wymowy wschodniej upowszechnionej dzięki poezji romantyków, ale nie jest używana w języku pisanym. Jeżeli koniecznie chcemy podkreślić regionalną wymowę, można zapisać bida, mnij, ale trzeba pamiętać, że nie są to formy ogólnopolskie, powszechnie akceptowalne.
Mirosława Siuciak
Znaczenie2008-07-08
Chciałbym zapytać, czy ci, którzy deklarują, że kiedyś zostawią wszystko innej określonej osobie, mogą to interpretować w ten sposób, że kiedyś część tego, co posiadają, dadzą tej określonej osobie na własność, a do części dadzą prawo do ograniczonego w jakiś sposób dysponowania. Czy określenie zostawić wszystko komuś zawsze implikuje ‘dać temu komuś na własność’? Myślę, że na przykład można komuś wszystko zostawić w domyśle, do czasu swojego powrotu. Czy mam rację?
Wypowiedź osoby deklarującej, iż „zostawi wszystko komuś”, można bardzo różnie interpretować, a o kierunku tej interpretacji decyduje kontekst, w jakim pada owa deklaracja. Dla przykładu rozpatrzmy kilka sytuacji. Oto pan Nowak, wyjeżdżając na wakacje, mówi panu Kowalskiemu (koledze z pracy): Zostawiam ci to wszystko. W ten sposób sygnalizuje i daje do zrozumienia, że pan Kowalski ma się zająć tym wszystkim, czym zajmował się pan Nowak, ale tylko do czasu jego powrotu z urlopowego wypoczynku! Całkiem inny sens niesie natomiast sytuacja, w której mamy do czynienia z panem Nowakiem odchodzącym na emeryturę. Wówczas informacja zawarta w zdaniu zostawiam ci wszystko znaczy mniej więcej: ‘przejmujesz moje stanowisko, moje obowiązki’. I przykład trzeci, gdzie pan Nowak - załóżmy dyrektor szkoły - chce nadal zarządzać szkołą, ale mówi o trudnościach łączenia funkcji administracyjnej z zawodem nauczyciela matematyki i zwraca się do innego matematyka, deklarując: Zostawiam ci to wszystko. W tym momencie przekazuje mu tylko część swoich obowiązków, ale za to wszystkie obowiązki nauczycielskie.
Powyższe przykłady wyraźnie pokazują, że sensy nie kryją się tylko za wyrazami, ale „rodzą się” w określonej sytuacji. By uniknąć nieporozumień, warto zawsze prosić swego rozmówcę o doprecyzowanie przekazanej wiadomości. Wróćmy do ostatniego z przykładów: gdy dyrektor nie wyrazi jasno swej chęci zarządzania szkołą, wówczas zdanie zostawiam ci wszystko może być odebrane jako deklaracja rezygnacji ze stanowiska dyrektora czy nawet jako chęć powierzenia swemu rozmówcy wszystkich dotychczasowych obowiązków: tak nauczycielskich, jak i administracyjnych.
W przypadku zostawić coś komuś znaczenie ‘dać komuś coś na własność’ widoczne jest zwłaszcza w sytuacji sporządzania testamentu, zapisywania komuś swojej własności. Ale z tego zdania bardzo często korzystamy w życiu codziennym, prosząc np. koleżankę o to, by zostawiła nam w sekretariacie jakieś dokumenty, co spotyka się niejednokrotnie z jej odpowiedzią typu: Dobrze, zostawię ci to wszystko (to wszystko = ‘te dokumenty, o które prosisz’). I przecież w tej sytuacji, ani nasza koleżanka nie jest właścicielką dokumentów, ani my nie stajemy się ich właścicielami, ale co najwyżej ich „przejściowymi” użytkownikami.
Joanna Przyklenk
Ortografia2008-07-08
Dzień dobry, bardzo proszę o jak najszybszą pomoc w rozstrzygnięciu kwestii pisowni łącznej lub rozdzielnej: wolnostanowiskowy czy wolno stanowiskowy? KONTEKST: fragment artykułu o krowach (podtytuł): Wentylacja nowoczesnych obór wolnostanowiskowych z boksami legowiskowymi.
Wolnostanowiskowy to przymiotnik złożony, nie notowany wprawdzie w słownikach ortograficznych, ale mający podobnych znajomych: wolnobieżny, wolnocłowy, wolnodewizowy, wolnohandlowy, wolnokonkurencyjny, wolnoobrotowy, wolnorynkowy. Jak inne wyrazy złożone typu sokowirówka, grotołaz, jednoroczny (oprócz tych o członach równorzędnych znaczeniowo typu biało-czerwony, które piszemy z łącznikiem), przymiotnik ten powinien być pisany łącznie. Wolnostanowiskowy to wedle definicji strukturalnej, słowotwórczej ‘taki, który ma wolne stanowisko’, podobnie jak wolnorynkowy to ‘taki, który ma związek z wolnym rynkiem’. Nie powinniśmy mieć w tym przypadku żadnych wątpliwości, ponieważ pisownia rozdzielna mogłaby obowiązywać jedynie wtedy, gdyby rozpoczynające ten wyraz wolno- było przysłówkiem, jak jednak wiadomo, jest bezdyskusyjnie członem przymiotnikowym. Podział na cząstki słowotwórcze można przedstawić następująco: woln-o-stanowisk-owy; elementy woln- oraz stanowisk- są tematami słowotwórczymi, -o- jest interfiksem spajającym oba wymienione tematy, -owy zaś to przyrostek tworzący przymiotnik.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2008-07-08
Dzban ma uszy czy ucha? Rosół ma oczy czy oka?
Dzban ma ucha. Ucho to m.in. ‘uchwyt w kształcie koła, łuku, prostokąta lub pętli, umocowany do naczynia lub torby (np. Chwyciła garnek oburącz za ucha i zestawiła go z kuchni, a także ‘otwór w igle służący do nawlekania nitki’. W wymienionych znaczeniach odmiana tego rzeczownika w liczbie mnogiej jest nieco inna niż wtedy, kiedy mowa o narządzie słuchu. Formy są następujące: MB. ucha, D. uch, C. uchom, N. uchami, Ms. uchach. Dodać warto, że w języku potocznym dopuszcza się formy odmiany takie jak w znaczeniu ‘narząd słuchu’ (MB. uszy, D. uszu, C. uszom, N. uszami, Ms. uszach).
Rosół ma oka. Oprócz narządu wzroku człowieka i innych organizmów żywych okiem nazywa się również ‘kroplę tłuszczu pływającą na powierzchni jakiegoś płynu, zwykle zupy’, ‘to, co jest kształtem podobne do oka lub pełni podobną funkcję’ (np. deseń na tkaninie w kolorowe oka), ‘okrągłą, lśniącą powierzchnię wody’ (oka kałuż, jezior), ‘duże oczko – pętelkę w dzianinie, sieci’ (można np. reperować oka sieci). W tych znaczeniach formy liczny mnogiej brzmią: MB. oka, D. ok, C. okom, N. okami, Ms. okach.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2008-07-08
Czy poprawne jest polecenie kierowane do dziecka: ustań tu, czy raczej powinno się mówić stań tu?
Od nieregularnego czasownika ustać w znaczeniu ‘utrzymać się na nogach w pozycji stojącej’ (np. Nie potrafił ani ustać, ani usiedzieć. Nie móc ustać na nogach ze zmęczenia. Ustać o własnej sile. Ustać w miejscu) można wprawdzie utworzyć formy trybu rozkazującego, ale brzmią one ustój, ustójcie, nie są one jednak chyba często używane, skoro udało się znaleźć zaledwie parę przykładów na forach inernetowych: ej, na takim przyjęciu ustój na szpilkach godzin parę (gala.onet.pl), i weź tu ustój na jednej nodze (www.fotoprzyroda.pl), ale ustój tu, bracie, na jakimś postumencie przez kilka godzin (www.bacanalia.eu).
Ustań to forma rozkaźnika od czasownika ustać w znaczeniu ‘przestać (przestawać) dziać się, trwać; zakończyć się (kończyć się), przeminąć (przemijać)’ (np. Ustały kłótnie, spory) oraz ‘przestać (przestawać) iść, biec, pracować itp. z powodu wyczerpania, opaść (opadać) z sił’ (np. Pompował, ustając co chwilę od upału).
Zdecydowanie stań tu lub stój tu są właściwymi formami poleceń wydawanych dziecku czy innej istocie rozumnej. Sama jestem matką trzech nader ruchliwych chłopców, rozumiem zatem, że mówiącemu może chodzić o to, aby dziecko ‘stojąc, wytrwało w jednym miejscu’, które to znaczenie najlepiej oddaje właśnie czasownik ustać (zob. np. Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza).
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-08
Chciałabym zapytać, która wersja jest poprawna: obwiniać się za coś czy obwiniać się o coś.
Czasownik obwiniać o znaczeniu ‘obciążać winą za coś, uznawać za winnego czegoś’ tworzy zdania wedle schematu ktoś obwinia kogoś o coś, np. Obwiniali ją przed królem o zdradę. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A Markowskiego wyraźnie wskazuje, że konstrukcjami niepoprawnymi są !ktoś obwinia kogoś za coś oraz !ktoś obwinia kogoś czymś. Niepoprawne konstrukcje mogą powstawać, kiedy ktoś pomyli obwiniać z winić o bardzo podobnym znaczeniu ‘przypisywać komuś winę, oskarżać kogoś’, ponieważ winić ma schemat składniowy ktoś wini kogoś / coś za coś / o coś, np. Winiła go za ich nieudane życie. O spowodowanie wypadku winili pijanego kierowcę. Za wszystkie niepowodzenia winił zły los.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-08
Czy poprawne jest zdanie: Rodzice dzieci i młodzieży przygotowującej się do sakramentów? Wątpliwość dotyczy słowa przygotowującej czy przygotowujących się? Trudno znaleźć mi regułę, która rozwiązałaby problem, a wydaje mi się, że ta druga wersja rodzi pewną dwuznaczność w zdaniu...
Problematyczny fragment zdania ma dwie połączone spójnikiem łącznym i przydawki rzeczowne: (rodzice) dzieci i (rodzice) młodzieży i do nich musi się dopasować określenie utworzone od czasownika przygotowywać, występujące tu w formie imiesłowu przymiotnikowego. Zasadą jest, że przydawki przymiotne powinny się łączyć z wyrazami określanymi w związki zgody, a wspólnymi cechami gramatycznymi powinny być liczba, rodzaj i przypadek (zob. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A Markowskiego, hasło PRZYDAWKA). W cytowanym w pytaniu fragmencie zdania problematyczne jest to, że rzeczownik dzieci jest rodzaju nijakiego, a młodzież – żeńskiego. Problemem może być także to, że dzieci występują tu w formie liczby mnogiej, a młodzież to forma liczby pojedynczej, ponieważ rzeczownik ten – oznaczający wprawdzie zbiorowość – form gramatycznych liczby mnogiej nie tworzy. Mamy zatem zbiór różnorodzajowy i różnoliczbowy – w takich przypadkach określenie powinno się dostosować liczbą, czyli imiesłów powinien przybrać formę przygotowujących się.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2008-07-08
Co ta znaczy latoś?
Latoś to wyraz w języku ogólnym będący już dziś archaizmem, ale nadal używany w gwarach, oznaczający ‘tego roku, w tym roku’, np. Zboże latoś obrodziło (por. np. Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza.
Katarzyna Wyrwas
Interpunkcja2008-07-07
Czy w przytoczonym zdaniu interpunkcja zastosowana jest właściwie: Marta, sądząc (myśląc), że nie ma nikogo w domu poszła do koleżanki. Czy w przytoczonym przykładzie należy postawić przecinek przed że, czy mamy w tym przypadku do czynienia z tzw. cofaniem się przecinka?
Przecinek przed że należy postawić, ponieważ oddziela on zdanie podrzędne dopełnieniowe że nie ma nikogo w domu od imiesłowu przysłówkowego sądząc (myśląc), przed którym przecinek jest również konieczny. W zdaniu tym brakuje przecinka po zdaniu podrzędnym dopełnieniowym że nie ma nikogo w domu, ponieważ oddzielać on ma owo zdanie od następnego zdania składowego poszła do koleżanki.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-07
Poprawnie mówi się po lewo czy po lewej?
Jedyną poprawną formą jest po lewej. Formę !po lewo jako niepoprawną jednoznacznie wskazuje Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-07-07
Czy nazwisko w przypadku Katarzyny Koczy odmienia się? Czy jest jakaś zasada zakończeń na -y, w rodzaju żeńskim?
Nazwiska żeńskie zakończona na -y nie odmieniają się. Są żeńskie nazwiska na -y, które mogłyby być odmienne, gdyby miały formę zakończoną na -a typu Mądra, Cicha, Konieczna – wtedy miałyby odmianę jak przymiotniki (Mądrej, Cichej, Koniecznej).
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2008-07-07
Która forma jest bardziej na czasie – pisowiec czy PiS-owiec?
Obie formy są poprawne, podobnie jak inne podobne odnotowane np. w Wielkim słowniku ortograficznym PWN pod red. E. Polańskiego: borowiec, peeselowiec, zetempowiec, zetchaenowiec, zbowidowiec itp. Aby orzec, która z wymienionych w pytaniu form jest „bardziej na czasie”, czyli częściej / chętniej używana, należałoby przeprowadzić badania nad częstością używania obu. Najłatwiej to zrobić, wpisując te formy do internetowej wyszukiwarki. Po takich „badaniach” okazuje się, że dwa, a prawie trzy razy częściej używana jest forma utworzona od skrótowca literowego pisowiec.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-07-07
Powinno być: Annie Siembida-Pawelczyk czy Annie Siembidzie-Pawelczyk?
W tym dwuczłonowym nazwisku odmienia się jedynie człon pierwszy (Siembida) i poprawna jest forma Annie Siembidzie-Pawelczyk podana w pytaniu. Nazwiska rodzaju męskiego, takie jak Pawełczyk, pozostają nieodmienne, jeśli są nazwiskami kobiet: np. Annie Pawełczyk, Annę Pawełczyk itd., jeśli natomiast nosi je mężczyzna, są odmienne: Jana Pawełczyka, Janowi Pawełczykowi itd. Formy odmiany nazwiska Siembida są następujące: D. Siembidy, C. Siembidzie, B. Siembidę, N. Siembidą, Ms. Siembidzie.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2008-07-05
Co to znaczy obudzić się z ręką w nocniku?
Jest to związek frazeologiczny często używany w publicystyce, oznacza, że ktoś z powodu nieumiejętności przewidewania wydarzeń doprowadził swym postępowaniem do sytuacji niepożądanej, niekorzystnej. Definicję taką podaje Słownik frazeologiczny współczesnej polszczyzny S. Bąby i J. Liberka, w którym można także znaleźć informację o genezie tego zwrotu: z informacji Krzysztofa Teodora Toeplitza wynika, że powstał prawdopodobnie w środowisku międzywojennych filmowców.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-05
Jakie są związki zgody w zdaniu: On jest lekarzem? Czy całość jest jednym związkiem zgody, czy on jest i jest lekarzem są osobnymi związkami zgody?
Związek zgody łączy podmiot wyrażony zaimkiem on i czasownik jest, uzgodnienie dotyczy tu liczby i rodzaju. Sytuacja w tym zdaniu jest jednak bardziej skomplikowana, ponieważ mamy do czynienia z orzeczeniem imiennym, złożonym, które składa się z łącznika jest i orzecznika lekarzem. W polszczyźnie czasownik w funkcji łącznika wymaga, aby rzeczownik w funkcji orzecznika występował w narzędniku, więc jest lekarzem to związek nie zgody, lecz rządu. Orzecznik lekarzem wchodzi w związek zgody z podmiotem on, ale skoro rzeczowniki nie przybierają form rodzajowych, zależność ta nie ma charakteru ściśle gramatycznego, jest jedynie uzależniona od znaczenia wyrazu, toteż lekarzem uzgodnione jest z męskim on; związek zgody widać tu także w uzgodnieniu liczby. (zob. R. Grzegorczykowa Wykłady z polskiej składni, Warszawa 1996, s. 69).
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2008-07-04
Szanowni Państwo! Wkrótce będziemy przygotowywać do druku książkę zawierającą fragmenty tekstu napisane gwarą śląską. Autorka jest Ślązaczką, dobrze zna gwarę i zapisuje ją fonetycznie, np. nie jako niy. Dokładny fonetyczny zapis nie jest łatwy w odbiorze. Może wystarczyłoby: ni?. Zapewne istnieją w tej dziedzinie zwyczaje zaakceptowane przez językoznawców. Chciałabym je poznać. Czy można prosić o wskazanie właściwych źródeł? Czy ewentualnie można wysłać do Państwa krótką próbkę tekstu i prosić o opinię na temat zapisu gwary?
Szanowna Pani, wedle mojej oceny nie jest możliwe zastąpienie niy przez ni - są to bowiem dwa różne sposoby wymowy tzw. e pochylonego, charakterystyczne dla różnych regionów Śląska. Nie istnieją - niestety - dotąd powszechnie akceptowane sposoby zapisu śląskich tekstów w pisowni półfonetycznej. Jeśli Pani prześle próbkę tekstu, chętnie ją zobaczę i przekażę Pani swoje sugestie.
Jolanta Tambor
Frazeologia2008-07-04
Co oznacza powiedzenie w nocy wszystkie koty są czarne?
To przysłowie powinno mieć postać wzorcową W nocy wszystkie koty (są) szare, bure (por. S. Skorupka Słownik frazeologiczny języka polskiego, Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza). Oznacza ono, że gdy nie zna się sytuacji, można się łatwo pomylić w ocenie czegoś. Zamiana szare / bure na czarne wynika zapewne z faktu, że oba wchodzące w skład przysłowia rzeczowniki kot i noc tworzą także typowe połączenia: czarna noc, czarny kot.
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2008-07-04
Czy połączenie wyrazów postawić kogoś (np. syna) na nogi w znaczeniu dosłownym (upadł, uczy się chodzić) też jest frazeologizmem?
Bycie frazeologizmem to posiadanie znaczenia przenośnego. Dosłowność wyklucza frazeologię. Jeśli zatem powiedzielibyśmy: rzeźnik rzuca mięsem, mając ma myśli rzeźnika, który rzuca nim rzeczywiście, ale poza tym zachowuje się kulturalnie, użylibyśmy jedynie połączenia odpowiednich form wyrazów rzucać i mięso, nie zaś potocznego związku frazeologicznego ktoś rzuca mięsem, który ma znaczenie 'ktoś używa wulgarnych wyrazów'. Jeśli natomiast rzeźnik ów wyrażałby się niegrzecznie (niekoniecznie już używając schabu czy karkówki jako amunicji), nasza wypowiedź miałaby właśnie frazeologiczny sens przenośny. W opisanym przez Panią przypadku nie mamy więc do czynienia ze związkiem frazeologicznym. Stawiamy na nogi dziecko, które upadło, i nie ma tu metafory. Metaforą posługujemy się, gdy dzięki połączeniu stanąć na nogi (albo na nogach) mamy na myśli fakt, że ktoś poprawił swoją pozycję finansową; dorobił się majątku. Metaforycznie mówimy także, że ktoś postawił kogoś na nogi, jeśli ktoś zmobilizował kogoś do działania, wyrwał ze stanu apatii, odrętwienia. Innym znanym związkiem frazeologicznym jest postawić (stawiać) kogoś (coś) na nogi o znaczeniu przenośnym ‘sprawić (sprawiać), że ktoś (coś) odzyskuje dobrą formę, sprawność; że coś pomogło, pomaga komuś odzyskać sprawność’.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135