Najczęściej zadawane pytania (227) Ortografia (590) Interpunkcja (198) Wymowa (69) Znaczenie (263) Etymologia (305) Historia języka (26) Składnia (336) Słowotwórstwo (139) Odmiana (332) Frazeologia (133) Poprawność komunikacyjna (190) Nazwy własne (436) Wyrazy obce (90) Grzeczność językowa (40) Różne (164) Wszystkie tematy (3311)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Słowotwórstwo2015-02-16
Czy poprawne jest sformułowanie zegarek naręczny. Grono pedagogiczne się podzieliło, słownik mówi o zegarku na rękę lub zegarku ręcznym.
Połączenie zegarek naręczny jest odnotowywane przez korpusy języka polskiego, a także pojawia się w „Uniwersalnym słowniku języka polskiego”. Przymiotnik naręczny definiowany jest jako ‘zakładany na rękę, znajdujący się na ręce’, opatrywany jest jednak kwalifikatorem „przestarzały” i rzadko występuje w izolacji. Pomimo to określenie to wciąż używane jest w połączeniu z takimi rzeczownikami, jak handel czy zegarek. Jak z tego wynika, zegarek naręczny to wyrażenie poprawne, podobnie jak zegarek ręczny. Oba połączenia odnotowuje „Wielki słownik języka polskiego PAN” (www.wsjp.pl).
Anna Muschiol
Znaczenie2015-02-16
Jak wyjaśnić słowo zdrzadło?
Brak kontekstu uniemożliwia odpowiedź pewną. Podejrzewam, że chodzi tu o śląską nazwę lustra. Rzeczownik utworzony jest na bazie prasłowiańskiego czasownika *zьrěti ‘patrzeć’, tkwi on w wyrazach ujrzeć, zajrzeć, przyjrzeć się, źrenica. Nazwa narzędzia powinna mieć postać źrzadło (przyrostek -dło jest typowy dla nazw narzędzi, por. szydło od szyć, mydło od myć). Skąd głoska -d- w środku? Jest to spółgłoska wstawna, rozbijająca grupę spółgłoskową źrz, podobnie jak w zdradzić, pochodnym od zradzić ‘źle radzić’ (rozbita grupa zr).
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2015-02-16
Uczeń w opowiadaniu użył określenia Youtuber na osobę, która przerabia i produkuje filmiki oraz wrzuca je na YouTube’a. Jak potraktować takie słowo z punktu widzenia poprawności językowej?
Jest to poprawny neologizm, utworzony za pomocą formantu -er, ten zwykle dołącza się do podstaw obcych, por. selekcjoner, monter, treser, aranżer, aukcjoner, prezenter. Inna sprawa, że uczeń posłużył się anglicyzmem. W internetowym słowniku języka angielskiego czytamy, że Youtuber to: ‘one who spends so much time browsing youtube’, ‘someone who is a member of the youtube community’, ‘someone who uses the site youtube.com to post video blogs, videos, and such’. W polszczyźnie wyraz jeszcze się nie zadomowił, nie notują go słowniki, choć… Znalazłam kilka użyć w internecie. Wyraz ten należałoby pisać małą literą.

Składnia2015-02-16
Czy w zdaniu (nie wiem, czy można to nazwać zdaniem, czy raczej równoważnikiem): Wiedza to potęga za orzeczenie imienne należy uznać to potęga? Czy wyraz potęga jest w tym przypadku orzecznikiem? I czy w ogóle można to „zdanie” nazwać zdaniem? Przykład ten znalazłam w „Podręcznej gramatyce języka polskiego” M. Jaworskiego.
Pani wątpliwości związane z określeniem typu tego wypowiedzenia są zrozumiałe. Czy podany przykład jest zdaniem? Skoro nie zawiera osobowej formy czasownika, wypowiedzenie to należałoby zaklasyfikować jako równoważnik zdania, ponieważ można w tym przypadku wprowadzić osobową formę czasownika: Wiedza to jest potęga. Ze względu na pominięcie czasownika – jest – nie występuje tu pełne orzeczenie imienne, a jedynie reprezentuje je – orzecznik: potęga. Natomiast to występuje jako wyraz nieodmienny, wiążący orzeczenie niemające osobowej formy czasownika z podmiotem.
Warto zwrócić uwagę na stanowisko Krystyny Długosz-Kurczabowej, która, odwołując się do składni historycznej, zauważa, że wyraz to może być uznawany wtórnie za łącznik, czyli może zastępować formę czasownikową w orzeczeniu imiennym z tzw. mianownikową formą orzecznika (por. Sen to mara. Czas to pieniądz). Jeśli przyjmiemy stanowisko Długosz-Kurczabowej (K. Długosz-Kurczabowa, S. Dubisz „Gramatyka historyczna języka polskiego”. Warszawa 2006), to w podanym równoważniku zdania występuje orzeczenie imienne to potęga, w którym to jest łącznikiem, a potęga orzecznikiem. Alicja Nagórko w „Zarysie gramatyki polskiej” (Warszawa 2003) również byłaby skłonna traktować to jako łącznik. Gramatyka akademicka stoi jednak na stanowisku, by w równoważniku zdania Wiedza to potęga wyróżniać orzecznik potęga, podmiot wiedza oraz spójkę to.
Katarzyna Krulicka
Etymologia2015-02-16
Jaka jest etymologia przymiotnika współczesny?
Przymiotnik współczesny i rzeczownik współczesność są związane z czasem ‘odcinkiem, ograniczonym wycinkiem ciągu następujących po sobie chwil’. Wyrazy współczesny / współczesność rozpoczynają się przedrostkiem współ-, który pochodzi od XV-wiecznego wyrażenia przyimkowego wespołek (*vъz polъ ‘z połową’). W XVII wieku wyrażenie to dało początek takim wyrazom, jak wespół czy współ ‘naraz, jednocześnie, razem’. Współczesność zatem to etymologicznie ‘wszystko to, co dzieje się w czasie wspólnym, jednoczesnym z życiem osoby mówiącej’, a współczesny to charakterystyczny dla tego czasu, który przeżywa się wspólnie z innymi’.
Kinga Knapik

Etymologia2015-02-16
Jaka jest (i czy w ogóle istnieje) etymologia pojęcia język polski / polszczyzna?
Oczywiście, że istnieje etymologia tych pojęć. Nazwa język polski, podobnie jak nazwa naszego państwa – Polska, wywodzi się od nazwy jednego z plemion, które zamieszkiwały ziemie dzisiejszej Wielkopolski. Jak pisze Krystyna Długosz-Kurczabowa: „Dziesięć wieków temu na wielkich obszarach nad Wartą i Gopłem mieszkała ludność, której głównym zajęciem była uprawa roli. W przeciwieństwie do ziemi Wiślan i Mazowszan, krain lesistych, dominującym na tych terenach elementem krajobrazu były pola i dlatego ludność tu mieszkającą nazwano Polanami (podobnie jak tych mieszkających na Pomorzu – Pomorzanami, nad Wisłą – Wiślanami, nad rzeką Ślężą – Ślężanami)” (Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Warszawa 2008). Nazwa Polanie pochodzi zatem od słowa pole ‘obszar ziemi przeznaczonej pod uprawę’, a Polanie to etymologicznie ‘mieszkańcy pól’. Od tej nazwy plemiennej tworzone były przymiotniki: w rodzaju męskim – polski, w rodzaju żeńskim – polska, a w rodzaju nijakim – polskie. Najpierw przymiotniki te oznaczały tyle co ‘odnoszący się do Polan’, stąd takie połączenia, jak: ziemia polska, kraina polska, język polski. W wyniku uniwerbizacji (połączenia dwóch wyrazów w jeden) wyrażenia ziemia polska powstała nazwa naszego państwa – Polska. Synonimiczna nazwa języka polskiego – polszczyzna – zachowuje staropolską oboczność wynikającą z palatalizacji (zmiękczenia) grupy spółgłosek sk przez samogłoskę przednią e. Zgodnie z prasłowiańskim typem deklinacji w miejscowniku liczby pojedynczej rzeczownik Polska przyjmował formę w Polszcze – stąd dzisiejsza polszczyzna (podobne oboczności: klaskać – klaszczę, pisk – piszcz). Forma w Polszcze była używana do XIX wieku, a z czasem zastąpiono ją przez nową, obecnie obowiązującą formą – w Polsce. Warto zwrócić uwagę, że w XIV wieku przymiotnik polski oznaczał ‘polny’, np. w „Biblia Szaroszpatackiej” pochodzącej z tego czasu można spotkać zdanie Bóg udziałał niebo i ziemię i wszelka roślinę polską.
Kinga Knapik
Słowotwórstwo2015-02-16
Jest rusyfikacja, jest germanizacja, a jak się nazywa narzucanie, przyjmowanie i przyswajanie kultury angielskiej i języka angielskiego? Anglicyzacja?
W pytaniu o anglicyzację nawiązuje Pan do rusyfikacji oraz germanizacji, wyrazów o długiej tradycji, notowanych już w tzw. Słowniku warszawskim z początku XX wieku. Oba wyrazy są pożyczkami z języka francuskiego: rusyfikacja ← russification, germanizacjagermanisation. Faktycznie, w słownikach współczesnej polszczyzny brakuje wyrazu anglicyzacja, nie znajdziemy go też w „Korpusie języka polskiego PWN”, ale, ku mojemu zdumieniu, w internecie jest ponad 700 poświadczeń! Okazuje się, że wyraz jest już całkiem nieźle zadomowiony w polszczyźnie. Wzorcami były nie tylko wymienione wcześniej rusyfikacja i germanizacja, bo w „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” znajdziemy leksemy: amerykanizacja, ukrainizacja, polonizacja, sowietyzacja, już bez adnotacji, że to pożyczki. Ich budowa jest dość przejrzysta. Przed przyrostkiem -acja pojawia się puste znaczeniowo -iz-/ -yz- (fachowo morfem taki zwie się konektywem), zatem: poloń-iz-acja, amerykań-iz-acja itd. I wedle tego wzoru powstało: anglic-yz-acja. Jak widać, neologizm zbudowany jest zgodnie z zasadami słowotwórczymi polszczyzny.
Znaczenie2015-02-16
Chciałbym się dowiedzieć, czy ludzie, którzy machają flagami w imprezach sportowych (np. na starcie w żużlu, wyścigach samochodowych) posiadają jakąś nazwę? Czy ta funkcja jakoś się nazywa?
Pozdrawiam, Łukasz
Zgodnie z informacjami, których dostarczają regulaminy różnych zawodów sportowych, osoby, które posługują się flagami podczas zawodów, to sędziowie. W zależności od pełnionej funkcji i dyscypliny sportowej różnią się nazwy dla konkretnych sędziów sportowych, np.:
a) w żużlu – komisarz techniczny, kierownik startu, sędzia chronometrażysta (mierzy czasy), kierownik parku maszyn (sprawdza motocykle przed startem);
b) w wyścigach rajdowych – sędzia główny, sędzia punktu kontroli czasu;
c) w wyścigach motocyklowych – sędzia techniczny, sędzia startu, sędzia mety, safety (odpowiedzialny za bezpieczeństwo na trasie przejazdu);
d) w wyścigach konnych – sędzia u celownika, sędzia u wagi.
Mniej oficjalne nazwy sędziów sportowych, które można spotkać na blogach i stronach internetowych poświęconych danej dyscyplinie sportowej, to starter oraz wirażowy, por.:
Flagą tą musi machać starter na prostej start/meta przed rozpoczęciem okrążenia rozgrzewającego przed wyścigiem (źródło: http://motosp.pl/motogp/co-to-jest-motogp-flagi-i-swiatla/2083).
Flagi wywieszane są przez wirażowych w różnych miejscach toru, a kierowcy za każdym razem muszą zwracać na nie uwagę (źródło: http://www.redbull.com/pl/pl/motorsports/motogp/stories).
Gdy wirażowy macha białą flagą, oznacza to, że zawodnicy mogą zmienić w boksie swoje motocykle (źródło: http://www.redbull.com/pl/pl/motorsports/motogp/stories).
Maria Zając, Kinga Knapik
Ortografia2015-02-16
Zajmuję się redakcją tekstów o charakterze religijnym. Mam pewien problem z użyciem słów diecezja i archidiecezja. Diecezja katowicka w 1992 roku została przekształcona w archidiecezję katowicką, kiedy więc piszę o wydarzeniach sprzed roku 1992 roku, używam słowa diecezja, w przypadku wydarzeń współczesnych – archidiecezja. Mam jednak problem ze zdaniami, które dotyczą zarówno okresu sprzed 1992 roku, jak i po nim, np.: Celem tej serii wydawniczej jest upowszechnianie dorobku ludzi Kościoła związanych z (archi)diecezją katowicką. W jaki sposób poprawnie zapisać to słowo: archi/diecezja, (archi)diecezja, archi-diecezja czy
jeszcze inaczej? Będę wdzięczna za odpowiedź.
Na początek cytat z „Kodeksu Prawa Kanonicznego”:

Kan. 368 - Kościoły partykularne, w których istnieje i z których składa się jeden i jedyny Kościół katolicki, to przede wszystkim diecezje, z którymi - jeśli nie stwierdza się czegoś innego - są zrównane: prałatura terytorialna i opactwo terytorialne, wikariat apostolski i prefektura apostolska, jak również administratura apostolska erygowana na stałe.

Można by zatem na dobrą sprawę mówić cały czas o diecezji katowickiej, gdyż mimo swego metropolitalnego statusu pozostaje ona właśnie diecezją, czyli Kościołem partykularnym pod zarządem biskupa diecezjalnego.
Faktem jest jednak, iż w 1992 roku bullą Jana Pawła II „Totus Tuus Poloniae populus” przeprowadzono reorganizację Kościoła katolickiego w Polsce. Dotychczas diecezja katowicka, razem z częstochowską, tarnowską i kielecką, tworzyły jedną prowincję kościelną wokół archidiecezji krakowskiej. Reforma uczyniła z Katowic archidiecezję, stolicę metropolitalną, zwierzchnią wobec diecezji opolskiej i nowoutworzonej diecezji gliwickiej, w nawiązaniu do historycznych granic Górnego Śląska.
Proponowane warianty pisowni: archi/diecezja oraz archi-diecezja należy odrzucić. Pierwszy z nich posługuje się niestosowanym w polskiej interpunkcji ukośnikiem, który jednak pojawia się pod wpływem języka angielskiego w rozmaitych formularzach urzędowych, np.: PŁEĆ: mężczyzna / kobieta (niepotrzebne skreślić)
Postać archi-diecezja jest tym bardziej niepoprawna, gdyż przedrostek archi- (arcy-), jak i wszystkie przedrostki w języku polskim – rodzime i obce – pisze się łącznie z wyrazami pospolitymi zawsze pisze się łącznie (zob. http://sjp.pwn.pl/zasady/Pisownia-wyrazow-z-przedrostkami;629484.html ). Norma nie przewiduje modyfikacji w zapisie podobnych wyrazów złożonych, nawet gdyby miał on odzwierciedlić ich dwojaki sens (np. archi diecezja = diecezja + archidiecezja). Musielibyśmy wówczas mówić także o pod pułkowniku Ryszardzie Kuklińskim, by w ten sposób uwzględnić drogę jego oficerskich awansów.
Piśmiennictwo branżowe skłania się w ostatnich latach ku formie (archi)diecezja, nawias bowiem jest w polszczyźnie sygnałem możliwości opuszczenia ujętego w nim tekstu.
Ks. dr hab. Leszek Szewczyk zatytułował jedną ze swych rozpraw następująco: „Odnowa przepowiadania słowa Bożego w (archi)diecezji katowickiej po Soborze Watykańskim II: studium homiletyczne”. Porównajmy to z tytułem powieści Lucy-Anne Holmes „(Nie)doskonała dziewczyna”.
Te tytułowe parentezy są elementem pewnej zabawy językowej, dostępnej tylko w tekstach pisanych. Jądrem owej zabawy jest przekaz dwóch różnych znaczeń w jednym wyrazie: (nie)doskonała dziewczyna jest zarazem ‘niedoskonała’ i ‘doskonała’; podobnie mówiąc o (archi)diecezji, możemy mieć na myśli ‘diecezję’ i ‘archidiecezję’ jako nazwy tej samej jednostki administracyjnej Kościoła na poszczególnych etapach dziejów.
Jakkolwiekby jednak spojrzeć, postać (archi)diecezja jest osobliwością językową, stąd występuje ona przede wszystkim w tytułach. Nie należy jej nadużywać w głównym tekście. Polecam konstrukcje: diecezja i archidiecezja, diecezja (obecnie archidiecezja) katowicka, Kościół katowicki; bądź też pars pro toto: kuria katowicka; bądź totum pro parte: Kościół na Górnym Śląsku
Mateusz Klaja

Składnia2015-02-16
Które z poniższych zdań jest poprawne: Lista osób, których kocha Ania czy Lista osób, które kocha Ania?
Poprawna jest wersja druga, tzn. Lista osób, które kocha Ania. Zaimek względny które odnosi się w tym zdaniu do rzeczownika osób, nie zaś do wyrazu lista, który istotnie wymaga użycia formy dopełniaczowej. Jako że czasownik kochać łączy się z biernikiem (ktoś kocha kogoś, coś), należy użyć właśnie takiej formy zaimka.
Warto w tym miejscu zaznaczyć, że zasada ta nie będzie miała zastosowania w zdaniu z przeczeniem (tzn. Lista osób, których nie kocha Ania), wtedy bowiem zgodnie z regułą pomieszczoną w „Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN” pod red. Andrzeja Markowskiego czasownik rządzący biernikiem wymaga użycia dopełniacza.
Aleksandra Mól

Odmiana2015-02-16
Czy w wypadku trojaczków (dziewczynek) poprawna jest odmiana tego wyrazu w dopełniaczu (tych) trojaczek, czy też wyłącznie trojaczków?
Trojaczki to rzeczownik o znaczeniu «troje dzieci urodzonych podczas jednego porodu», brak mu liczny pojedynczej, a w liczbie mnogiej ma postać nieosobową. Oto odmiana:
M. trojaczki
D. trojaczków
C. trojaczkom
B. trojaczki
N. trojaczkami
Ms. trojaczkach
W. trojaczki
Proponowana forma trojaczek byłaby możliwa, gdyby istniał wyraz trojaczka w znaczeniu ‘dziewczynka, jedno z trojga dzieci’. Jak na razie wyraz taki nie funkcjonuje w polszczyźnie.
Krystyna Kleszczowa

Słowotwórstwo2015-02-16
Od dłuższego czasu próbuję znaleźć nazwę mieszkańców Ząbek (miasto nazywa się Ząbki). Najczęściej pojawiają się dwa określenia: ząbkowianie i ząbczanie. Jednak żadna z tych nazw chyba nie jest oficjalna. Czy istnieje określenie dla mieszkania tego miasta, czy należy używać sformułowania mieszkaniec Ząbek?
W poradniach językowych często pojawiają się pytania o poprawność nazw mieszkańców: jak nazwać mieszkańca Żor (żorzanin?), Bornego-Sulinowa (bornianin?), Ostrowca Świętokrzyskiego (ostrowczanin?), Bielsko-Białej (bielszczanin?), Łomży (łomżanin?), Kartuz (tu pytający podał aż trzy warianty: kartuzjanin, kartuzianin, kartuziak?). A warto dodać, że pytają mieszkańcy tychże miejscowości, co niewątpliwie świadczy o wygasaniu reguły słowotwórczej, mówimy raczej mieszkaniec Łomży, człowiek z Łomży.
Najczęściej do nazwy miejscowości dołączamy formant -anin, zatem od Ząbki powinno się tworzyć formy ząbczanin, ząbczanie, podobnie jak: Toruń – torunianin, torunianie. Rzadziej stosowane są inne formanty, por. Warszawa – warszawiak, Wrocław – wrocławiak, to raczej w stylu potocznym, też -czyk (londyńczyk, florentczyk).

Słowotwórstwo2015-02-16
Szanowni Państwo,
pewien autor utworzył przymiotnik w odniesieniu do pojęcia szkoła z Salamanki (zjawisko w historii myśli politycznej, ekonomicznej) – szkoła salamantyńska. Nie spotkałam takiego określenia. Czy ta forma jest poprawna?
Z wyrazami szacunku, MF
Tworzenie przymiotników od nazw miejscowości to częsty problem użytkowników polszczyzny; wątpliwości budzą przymiotniki od polskich nazw, a co dopiero od nazw obcych. Wzorem dla przymiotnika od nazwy Salamanka mogłyby być:
milówecki od Milówka,
narewecki od Narewka,
nowinecki od Nowinka,
olszówecki od Olszówka,
mikołajecki od Mikołajki,
zatem salamanecki od Salamanka.
Postać salamantyńska nawiązuje do form na ~yński: argentyński, abisyński, bizantyński, florentyński, tyle że tam albo jest przyrostek -ski (argentyński, abisyński, palestyński), albo -yński z wymianą c:t (bizantyński, florentyński). Jest to tylko nawiązanie, bo tworzenie przymiotnika przyrostkiem -tyński nie jest uzasadnione. Jednak ze zdumieniem stwierdziłam, że w internecie funkcjonuje wyrażenie szkoła salamantyńska! Cóż, zdarza się, że w języku środowiskowym pojawiają się terminy utworzone wbrew regułom danego języka.
Różne2015-02-16
Szanowni Państwo,
mam pytanie odnośnie do prawidłowego tłumaczenia nazwy stowarzyszenia.
W Wiedniu ma swoją siedzibę European Association of Establishments for Veterinary Education.
Stowarzyszenie to zrzesza wydziały medycyny weterynaryjnej z Europy oraz Turcji i Izraela i jest to jedyne takie stowarzyszenie wydziałów weterynaryjnych.
Jaka jest prawidłowa forma tłumaczenia tego stowarzyszenia na język polski?
Czy właściwą formą będzie:
1. Europejskie Stowarzyszenie Wydziałów Medycyny Weterynaryjnej (ponieważ je skupia)?
2. Europejskie Stowarzyszenie Edukacji Weterynaryjnej
3. Europejskie Stowarzyszenie na rzecz Edukacji Weterynaryjnej
4. Europejskie Stowarzyszenia Ustanowienia Edukacji Weterynaryjnej
Z poważeniem
Krzysztof Szulc
Najlepsza jest pierwsza propozycja Europejskie Stowarzyszenie Wydziałów Medycyny Weterynaryjnej.
Daniel Węgrzyn

Interpunkcja2015-02-16
Planuję umieścić w internecie na oficjalnej stronie instytucji zdjęcie, na którym jest kilka osób. Pragnę je podpisać w następujący sposób: od lewej imię i nazwisko, funkcja; imię i nazwisko, funkcja, tzn.: Jan Kowalski, dyrektor; Jan Nowak, zastępca dyrektora itd. Czy to poprawny zapis? Spotkałem się z sugestią, że funkcje powinny być pisane po myślniku lub w nawiasie.
Zarówno myślnik, jak i nawias stanowią znaki o większej wyrazistości niż przecinek, dlatego pewnie są w takich zapisach preferowane, choć – podkreślam – nie są nakazane żadną regułą pisowni polskiej. Ponadto przy czytaniu wyliczenia złożonego z nazwisk kolejnych osób i ich stanowisk łatwo można zagubić się w tekście, jeśli elementy różne treściowo nie zostaną oddzielone za pomocą rożnych znaków interpunkcyjnych. Warto wobec tego zastosować zapis: Jan Nowak – dyrektor, Marceli Kowalski – prezes itd. lub Jan Nowak (dyrektor), Marceli Kowalski (prezes) itd.
Warto również pamiętać, że mamy dwa podobne znaki w formie poziomych kresek różniące się długością: dywiz (-) oraz myślnik (–). Dywiz, zwany też łącznikiem, służy do łączenia wyrazów złożonych, np. pół-Polak, biało-czerwony, XX-wieczny, 5-godzinny, nie powinien być zatem stosowany w miejscach, w których ma zastosowanie myślnik (liczne zastosowania myślnika znaleźć można tu: http://sjp.pwn.pl/zasady/Myslnik;629819.html).
Katarzyna Wyrwas

Frazeologia2015-02-13
Skąd wzięło się powiedzenie Ale meksyk?
Słowo meksyk (używane również w powiedzeniu Ale meksyk!) jest metaforą potoczną, wedle słowników języka polskiego oznaczającą rozprzężenie, bałagan, zamieszanie.
Nigdy nie byłam w Meksyku, więc aby dowiedzieć się, dlaczego Polacy postanowili tak właśnie nazywać stan odbiegający od normy i porządku, przejrzałam wiele stron internetowych zajmujących się podróżami, a zwłaszcza kwestią zwiedzania tego kraju.
Turyści widzą Meksyk jako kraj bardzo interesujący, o pięknych krajobrazach i plażach, ciekawej kulturze, tradycjach, architekturze i kuchni oraz jako kraj pełen życzliwych, sympatycznych, przyjaznych, wesołych ludzi, jednak ostatecznie pozostawiający niestety wrażenie bałaganu, zwłaszcza przez chaotyczny ruch kołowy (brak kursów i egzaminów na prawo jazdy), nadużywanie klaksonów, hałas, brak zasad bezpiecznego poruszania się po ulicach, duże nasilenie przestępczości, kradzieże, ale przede wszystkim działalność i walki mafii narkotykowych, podczas których giną lub zostają ranni niewinni ludzie.
W wyrażeniach metaforycznych często liczy się szczegół, uchwycenie tego, co mówiącemu wydaje się w danej rzeczy lub zjawisku typowe, dlatego ten, kto po raz pierwszy użył określenia meksyk, aby nazwać stan zamieszania i chaosu, kierował się pewnie ogólnym wrażeniem wyniesionym z podróży po tym kraju. Przykre jest, że wrażenie to nie okazało się dobre, lecz udział w tym ma również potoczne myślenie, ponieważ meksyk to metafora potoczna, a nasz język codzienny często utrwala niepochlebne opinie, złośliwe uwagi, określenia pejoratywne, ma wiele nazw dla negatywnych cech i zachowań. Władysław Lubaś w monografii pt. „Polskie gadanie. Podstawowe cechy i funkcje potocznej odmiany polszczyzny” (Opole 2003, s. 444-445 i in.) zaznacza, że w języku potocznym szczególnie bogate jest słownictwo związane z wyrażaniem negatywnego wartościowania, negatywnych emocji. I pewnie nie jest to tylko cecha potocznej polszczyzny, lecz niestety w ogóle ludzkiego myślenia.
Na koniec warto dodać, że meksyk w tym znaczeniu musi być zapisywany małą literą jako eponim, czyli określenie pochodzące od nazwy własnej. Podobne formy w polszczyźnie to m.in.: judasz (zdrajca), romeo (zalotnik), donżuan (uwodziciel), adonis (urodziwy młodzieniec), nestor (człowiek najstarszy wiekiem w jakiejś grupie). Wyrazy takie zbiera m.in. „Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych” Władysława Kopalińskiego.
Słowotwórstwo2015-02-12
Jest rusyfikacja, jest germanizacja, a jak się nazywa narzucanie, przyjmowanie i przyswajanie kultury angielskiej i języka angielskiego? Anglicyzacja?
W pytaniu o anglicyzację nawiązuje Pan do rusyfikacji oraz germanizacji, wyrazów o długiej tradycji, notowanych już w tzw. Słowniku warszawskim z początku XX wieku. Oba wyrazy są pożyczkami z języka francuskiego: rusyfikacja ← russification, germanizacja ← germanisation. W słownikach współczesnej polszczyzny brakuje wyrazu anglicyzacja, nie znajdziemy też go w „Korpusie języka polskiego PWN”, ale, ku mojemu zdumieniu, w internecie jest ponad 700 poświadczeń! Okazuje się, że wyraz jest już całkiem nieźle zadomowiony w polszczyźnie. Wzorcami były nie tylko wymienione wcześniej rusyfikacja i germanizacja, bo w „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” znajdziemy leksemy amerykanizacja, ukrainizacja, polonizacja, sowietyzacja, już bez adnotacji, że to pożyczki. Ich budowa jest dość przejrzysta. Przed przyrostkiem -acja pojawia się puste znaczeniowo -iz-/ -yz- (fachowo morfem taki zwie się konektywem), zatem: poloń-iz-acja, amerykań-iz-acja itd. I wedle tego wzoru powstało anglic-yz-acja. Jak widać, neologizm zbudowany jest zgodnie z zasadami słowotwórczymi polszczyzny i najwidoczniej w języku potrzebny, skoro ma poświadczenia użycia.

Ortografia2015-02-12
Która forma jest poprawna: po ponaddwutygodniowej wędrówce czy po ponad dwutygodniowej wędrówce?
Jeśli potraktujemy ponad- jako cząstkę słowotwórczą, musimy ją jak z przymiotnikami pisać łącznie, a zatem ponaddwutygodniowy, ponadtrzykrotny itd. Ale oczywiście można też ponad zinterpretować jako partykułę (dodawaną do liczebników bądź odliczebnikowych przymiotników i przysłówków oraz do rzeczowników wyrażających ilość czegoś) i wtedy stosować równie zasadny oraz poprawny zapis: ponad dwutygodniowy, ponad trzykrotny. Oto reguła ortograficzna: http://sjp.pwn.pl/zasady/Pisownia-wyrazow-z-przedrostkami;629484.
Katarzyna Mazur
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-02-12
Piszę rozprawkę o moim rodzie. Pojawił się problem z odmianą nazwy wsi Borowe (XVIII wiek) w parafii Brok. Jak jest poprawniej: mieszkał w Borowie (Borowej) czy też w Borowem? A może nie odmieniać nazwy i napisać w Borowe?
Nazwy miejscowe rodzaju nijakiego, zakończone w mianowniku na -e, które mają odmianę przymiotnikową w narzędniku i miejscowniku przybierają postać z końcówką starego typu odmiany -em, nieco już dziś archaiczną. Inne nazwy miejscowe tego typu w wymienionych przypadkach mają formy: w Zakopanem, w Rucianem-Nidzie, w Wysokiem Mazowieckiem, w Bornem-Sulinowie, w Małem Cichem, w Nowem Bystrem.
Na pewno nie można tu brać pod uwagę formy w Borowej, ponieważ ta odnosi się do odmiany nazwy miejscowej (ta) Borowa, forma w Borowie może natomiast być np. miejscownikiem nazwy (ten) Borów.
Jeśli nazwa wsi ma postać (to) Borowe, to poprawną formą jest w Borowem. Można także użyć formy we wsi Borowe, ale nada to wypowiedzi – pewnie niepotrzebnie – wydźwięk urzędowy. Nieodmienienie tej nazwy, jak Pan sugeruje w końcowej części zapytania, byłoby błędem językowym.
Katarzyna Wyrwas

Składnia2015-02-12
Dzieci i młodzież zdobyła czy też dzieci i młodzież zdobyli?
Orzeczenie odnoszące się do podmiotu złożonego z kilku elementów (tu: dzieci i młodzież) powinno wystąpić w liczbie mnogiej – to jest jasne, lecz problemem pozostaje jeszcze rodzaj czasownika występującego przecież w czasie przeszłym. Poprawna jest forma zdobyli, ponieważ niejednorodność składu podmiotu (te dzieci i ta młodzież) w polszczyźnie ma jest sygnalizowana przez nadanie orzeczeniu rodzaju męskoosobowego, nawet jeśli wśród członów tworzących podmiot nie ma – jak w cytowanym przykładzie – rzeczownika męskoosobowego. Można o tym przeczytać m.in. w „Nowym słowniku poprawnej polszczyzny” pod red. A. Markowskiego w haśle problemowym pt. „Orzeczenie”.
Katarzyna Wyrwas


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166