Najczęściej zadawane pytania (225) Ortografia (576) Interpunkcja (189) Wymowa (69) Znaczenie (255) Etymologia (300) Historia języka (24) Składnia (324) Słowotwórstwo (135) Odmiana (327) Frazeologia (130) Poprawność komunikacyjna (185) Nazwy własne (418) Wyrazy obce (88) Grzeczność językowa (37) Różne (161) Wszystkie tematy (3218)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Frazeologia2015-03-21
Czy frazeologizm bujać w obłokach jest równoznaczny z chodzić z głową w chmurach?
Bujać w obłokach to «być pogrążonym w marzeniach, być dalekim od realnego życia; marzyć», a chodzić z głową w chmurach oznacza «być marzycielem, fantazjować», z czego wynika, że znaczenia obu związków frazeologicznych są bardzo podobne, prawie identyczne.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-03-21
Byłbym zobowiązany, gdyby byli Państwo tak uprzejmi i wyjaśnili pewną wątpliwość, na tle której powstał między mną a kolegą spór. Chodzi o sposób odmiany nazwiska Wiater. Czy nazwisko to w ogóle odmienia się przez przypadki? Kolega twierdzi, że nie. Mnie wydaje się, że owszem, lecz mam wątpliwość, czy właściwą formą byłoby stwierdzenie Proszę o skontaktowanie się w tej sprawie z panem Wiatrem, czy też Proszę o skontaktowanie się w tej sprawie z panem Wiaterem. Wersja kolegi to oczywiście Proszę o skontaktowanie się w tej sprawie z panem Wiater.

Nieodmienianie nazwisk, które odmienić można – a takich mamy zdecydowaną większość – nie jest zgodne z duchem polszczyzny jako języka fleksyjnego. Tylko naprawdę nieliczne nazwiska nie podlegają u nas odmianie i są to jedynie nazwiska obce, których do żadnego polskiego wzorca deklinacyjnego z powodów fonetycznych dopasować się nie da (zob. Nazwiska nieodmienne).
Nazwisko Wiater ma specyficzną formę, którą podczas odmiany należy zachować, czyli utrzymać w kolejnych formach głoskę e, tak aby nie mogły one zostać pomylone z formami odmiany nazwiska Wiatr. To ostatnie przyjmowałoby formy: Jana Wiatra, Janem Wiatrem, Janie Wiatrze (tu bez oboczności jak w wyrazie pospolitym z formą wietrze), a to, które Pana interesuje, brzmiałoby w kolejnych przypadkach: Jana Wiatera, Janem Wiaterem, Janie Wiaterze.
Katarzyna Wyrwas

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-03-21
Która nazwa jest poprawna: Azja Środkowa czy Azja Centralna?
Gramatycznie i semantycznie poprawne są obie nazwy, ponieważ precyzyjnie wskazują położenie geograficzne, w dodatku centralny to etymologicznie również ‘środkowy’. W „Korpusie języka polskiego PWN” Azja Środkowa występuje znacznie częściej niż Azja Centralna, co nie świadczy o stopniu poprawności, lecz jedynie o przyzwyczajeniach użytkowników języka.
Katarzyna Wyrwas

Znaczenie2015-03-21
Szanowni Państwo, która wersja jest poprawna: zachwianie kursu rubla czy kursem rubla? Dziękuję za odpowiedź.
W znaczeniu ‘zmiana, osłabienie kursu waluty’ użyjemy połączenia zachwianie kursu rubla. Jeśli natomiast spotykamy się z konstrukcją zachwiać czymś, to rozumiemy ją jako określenie działania celowego: ktoś czymś zachwiał. Zachwiać kursem mógłby zatem ktoś, kto celowo wpływał na gospodarkę, aby kurs waluty spadł (czy to możliwe?). Jak widać, różnica między oboma użyciami jest dość subtelna i być może nie każdy ją dostrzeże.
Katarzyna Wyrwas


Znaczenie2015-03-21
Czy zdanie Nikt rozumny nie zaprzeczy, że to, co dzieje się na Ukrainie, nie ma wpływu na bezpieczeństwo Polski oznacza, że ma wpływ czy go nie ma? Będę bardzo wdzięczna za odpowiedź.
Podwójne przeczenie (nie zaprzeczy + nie ma wpływu) oznacza, że to, co się dzieje, ma wpływ.
Katarzyna Wyrwas

Ortografia2015-03-21
Dlaczego trupio blady piszemy rozdzielnie, a ziemistoblady łącznie?
Mimo podobieństwa zewnętrznego tych konstrukcji widać w nich także pewne różnice, akurat takie, które decydują o zapisie: ziemistoblady to ‘blady o odcieniu ziemistym’ (przymiotnik złożony z członów nierównorzędnych), a trupio blady to ‘blady jak trup’ (zestawienie, w którym pierwszy człon jest przysłówkiem, a drugi przymiotnikiem określanym przez ten przysłówek).
Chociaż słowniki notują także przysłówek ziemisto jako osobne hasło, pewnie rzadko bywa on używany. O ile można wyobrazić sobie użycie przysłówka trupio (por. – Jak wyglądam? – Jakoś tak trupio), o tyle użycie w tym miejscu ziemisto jest mniej przekonujące, bo mniej prawdopodobne.
Aldona Skudrzyk

Odmiana2015-03-21
Mam problem dotyczący odmiany wyrazu frez: poprawną formą jest (nie ma) frezu czy freza? Z góry dziękuję za odpowiedź.

Wszystkie dostępne w tej chwili słowniki zgodnie podają jako jedyną formę frezu (zob. np. http://sjp.pwn.pl/szukaj/frez.html).
Dopełniacz lp. rzeczowników męskich jest przypadkiem, w którym ustalanie końcówek się nie zakończyło, dlatego w społeczeństwie widać wciąż wahania świadczące o tym, że historyczny proces fonetyczny toczy się na naszych oczach: końcówka -u walczy z -a, która pod wpływem języka potocznego znacznie rozszerza swój zakres występowania.
Katarzyna Wyrwas

Poprawność komunikacyjna2015-03-21
Czy poprawne jest użycie zwrotu szalenie zaniepokojony (oficjalne przemówienie Pana Prezydenta RP w związku z zamachem w Tunezji)? Domyślam się, że miał to być synonim przysłówka bardzo (zaniepokojony). Biorąc jednak pod uwagę kontekst, w jakim użyto tego zwrotu, uważam, że słowo szalenie wprowadza do tej wypowiedzi element nadmiernej potoczności (w stylu: szalenie przystojny itd.).
Szalenie jest wyrazem w słownikach języka polskiego opatrywanym definicją «w dużym stopniu; niezmiernie, ogromnie», a ponadto oznaczanym jako książkowy, czyli taki, który występuje w pisanej odmianie języka lub w starannych wypowiedziach mówionych (wyrazy tak kwalifikowane przeważnie należą do stylu publicystycznego lub literackiego czy naukowego).
„Uniwersalny słownika języka polskiego PWN” pod red. S. Dubisza podaje następujące przykłady użycia: Szalenie trudno go przekonać. Szalenie miła dziewczyna. Szalenie modny fason sukienki. Szalenie komuś imponować. Szalenie kogoś, coś lubić. Słownik starszy, pod red. W. Doroszewskiego, podaje literackie przykłady zaczerpnięte z dzieł Kuncewiczowej, Żeromskiego, Prusa, a nawet Słowackiego (zob. http://doroszewski.pwn.pl/haslo/szalenie%20II/).
Wydawałoby się, że taka argumentacja wystarczy, lecz mamy jeszcze „Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN” pod red. A. Markowskiego, w którym zwraca się uwagę na fakt, że przysłówek ten bywa od jakiegoś czasu w polszczyźnie nadużywany, zapewne najpierw w przeświadczeniu, że jest słowem eleganckim, dla podniesienia stylu wypowiedzi, ale jako nadużywany w kontekstach potocznych uległ upotocznieniu i obecnie elegancki, przynależący do stylu wysokiego już nie jest, co odnotowuje wskazany słownik i na co wskazuje również trafnie Pana wyczucie językowe.
Myślę, że Pan Prezydent użył tego słowa w dobrej wierze, chcąc w książkowy sposób wyrazić swoje emocje, które wyrazić jako głowa państwa w tak smutnej chwili powinien, lecz uczynił to nieświadom zmiany, jaka się niepostrzeżenie w odbiorze tego przysłówka dokonała. Zapewne duża część społeczeństwa zmiany tej – jako faktu stosunkowo nowego – również jeszcze nie dostrzega.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-03-16
Jaka forma odmiany nazwiska prezydenta Francji będzie poprawna w zdaniu: Przy prezydencie Francji F. Hollande’dzie / Hollande’m powstała grupa robocza do spraw kontaktów z mediami?
Przez analogię do funkcjonującego w polszczyźnie francuskiego określenia beau monde «wyższe sfery, wytworne towarzystwo» uznać za poprawne należy formy: Hollande’a, Hollande’owi, Hollandzie. Nie jest to przypadek odosobniony, gdy w odmianie zarówno rzeczowników pospolitych, jak i nazw własnych czasem przyjmuje się spolszczony nieco kształt wyrazu, co obrazuje następująca reguła zasad pisowni polskiej: http://sjp.pwn.pl/zasady/Jesli-w-ktoryms-przypadku-gramatycznym-brzmienie-gloski;629620.
Katarzyna Wyrwas
Grzeczność językowa2015-03-15
Mój uczeń powiedział na lekcji Wdupił kwiatek. Nie przyjmuje
o wiadomości, że jest to wulgaryzm. Twierdzi, że słowo dopuszczalne jest w gwarze śląskiej albo w mowie potocznej. Nie zgadzam się z nim. Proszę o odpowiedź.
Szanowna Pani,
uczeń ma rację: słowo wdupić jest używane w języku potocznym, co potwierdzają słowniki, np. http://www.miejski.pl/tag-wdupia%C4%87. Występuje też w etnolekcie śląskim, np. w piosence:

Siedzã z bajtlem na szpilplacu
Pyrtek w piŏsku ciaprŏ sie
Obok cera na klopfsztandze
Wartko się kolybie

Wnet dupło coś, choby z flinty szus
Pancer jaki szczylŏ kajś
I sztokowiec ze szałfynstrem
rozdupiło w drobny mak

Wdupiło nŏm cały familok
i nie ôstoł nawet jedyn sztok
Wdupiło nŏm cały familok
Gōrnicze szkody to je pierōńskie zło

Wylozżech z gruby, ja chopie, cisnã ku chałpie
Rolada czekŏ w doma, no i baba z bajtlem
Pikne galoty mŏm na rzyci i gryfny mantel
Bydã w doma jak codziennie kole czwartyj
Podchodzi jaki beblok i mie coś fandzoli
Że familok zjechŏł w ziemia, tak jak hajer w szoli
Wylozżech za winkiel i żech wejrzŏł na to
Kaj po familoku ôstŏł ino hasiok
Lecã ku chałpie i zaczynŏm fuczeć
Za co mie pokŏrŏł samiuśki Pŏn Bōczek
Miŏłech na parkingu blank moderny wōz
Tera tam kaj auto moje ôstŏł ino kurz
Miołech jŏ kilszrank, a w kilszranku wurszty
Wdupiło tomaty i modrã kapustã
Tyra wiem dokładnie i wam padŏm ô tym
Bez gōrnicze szkody jŏ mŏm hercklekoty.

Wdupiło nŏm cały familok
i nie ôstoł nawet jedyn sztok
Wdupiło nŏm cały familok
Gōrnicze szkody to je pierōńskie zło
to je pierōńskie zło
to je pierōńskie zło

Chopie, Chopie
Ej Chopie padej mi jako jŏ mŏm żyć tera
Miołech koło familoka zagrodkã selera
Obok tego chopie był szałot w grzōndkach
Z czym jŏ tera z familijom pomaszkecã krupniŏk
Miała moja baba gryfnych kwiŏtków rzōndek
Muszkatki śnigotki, no i jedyn dōmbek
Przeca jak se zejrzy na tyn dupny bajzel
To mã gymbã i mōj kinol zamieni w wichajster
Wkurzŏ mnie ôkrutnie, że tak je zazwyczaj
Szkody sōm u nŏs, a nie w Gorolowicach
Ile jeszcze w szynku biru wypić trzeba
Żeby żŏdyn zidlōng nie zapŏd sie pod ziemiã
Jest żech fest przeciwny, bo mie to moc boli
Hanysy fedrujom wungiel dla goroli
Je w tym gzōmpie chopie nadziei janiczek
Kopalnie w Sosnowcu tyż robiom szkody gōrnicze

Wdupiło nŏm cały familok
i nie ôstoł nawet jedyn sztok
Wdupiło nŏm cały familok
Gōrnicze szkody to je pierōńskie zło
Wdupiło nŏm cały familok

Wdupiło nŏm cały familok
Dziołchy, Chopy JADYMYYYY
POSZŁO

http://www.tekstowo.pl/piosenka,kabaret_smile,familok.html
Piosenka w wersji śpiewanej – zob. http://www.youtube.com/watch?v=IZCi_mCBYJg

Wdupić to jeden z derywatów od dupa, czyli słowa opatrywanego w słownikach ogólnych języka polskiego kwalifikatorami: wulgarny, pospolity (zob. też Macieja Grochowskiego „Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów” Warszawa 1995 i kolejne wydania).
Słowo jest też wieloznaczne, jak widać w definicjach słownikowych:

dupa
1. wulg. «część ciała, na której się siada»
2. wulg. «narząd płciowy»
3. wulg. «o młodej, atrakcyjnej seksualnie kobiecie»
4. wulg. «o czyjejś dziewczynie, kobiecie jako partnerce seksualnej»
5. wulg. «o człowieku niezaradnym»

dupsko „Słownik języka polskiego PWN”

Warto też obejrzeć kolokacje z tym słowem w „Wielkim słowniku języka polskiego” oraz w „Narodowym Korpusie Języka Polskiego”.

Jak wyjaśnia Mirosław Bańko w Poradni Językowej PWN, słowo dupa jest bardzo stare:

Słowo pochodzi z języka prasłowiańskiego, w którym oznaczało zagłębienie w ziemi, skale, jakimś przedmiocie, a także w ciele ludzkim. Spokrewniona z nim jest m.in. dziupla – zagłębienie w drzewie. Etymologowie wskazują jeszcze starsze, praindoeuropejskie źródła dupy, zob. np. Słownik etymologiczny języka polskiego W. Borysia.


Jednak nawet jeśli słowo wdupić występuje w śląszczyźnie i w języku potocznym, nie oznacza to, że można go używać w szkole, na lekcji, czyli w sytuacjach oficjalnych, publicznych. Tu obowiązuje język ogólny, standardowy, zgodny z normą wysoką (zob. Andrzej Markowski „Kultura języka polskiego”. T. 2. „Teoria. Zagadnienia leksykalne”. Warszawa 2006).
Uczeń, jako członek społeczności językowej) powinien mieć świadomość pewnych ograniczeń w używaniu języka, społecznych i sytuacyjnych uwarunkowań zachowań językowych i komunikacyjnych. Warto mu też uświadomić, że istnieje etyka słowa, która nakłada na użytkownika języka pewne obowiązki. Autorki takiego ujęcia komunikacji językowej, Jadwiga Puzynina i Anna Pajdzińska („Etyka słowa”, w: „O zagrożeniach i bogactwie polszczyzny”, red. J. Miodek, Wrocław 1996), wskazują następujące obowiązki partnerów aktu komunikacji:

ZASADY „NA NIE”:
1) jako nadawca
• nie krzywdzić drugiego człowieka ani też grup społecznych słowem wrogim, poniżającym, raniącym;
• nie okłamywać innych, nie manipulować nimi za pomocą półprawd, pochlebstwa, demagogii, szantażu;
2) jako odbiorca
• nie zrywać dialogu, nie zamykać się na słowo innych, nie przyjmować go ze z góry powziętymi uprzedzeniami;
• jednocześnie jednak nie być naiwnym w odbiorze komunikatów, zdawać sobie sprawę z możliwości okłamywania i manipulacji.
ZASADY „NA TAK”:
1) jako nadawca:
• mówić tak, by partnerzy czuli się bezpiecznie i mieli świadomość akceptacji;
• mówić to, co się uważa za prawdę, chyba że przemilczenie lub nawet kłamstwo są uzasadnione dobrem innych;
• mówić tak, by nie utrudniać partnerowi rozumienia i nie denerwować go brakiem poprawności lub snobizmem językowym;
2) jako odbiorca:
• wysłuchiwać innych z dobrą wolą, choć bez naiwności, starając się rozumieć ich racje.

Małgorzata Kita

Odmiana2015-03-15
Moje pytanie dotyczy zaimka jej. Ostatnio na sprawdzianie mieliśmy ten wyraz dopasować do odpowiedniej rubryczki: zaimek rzeczowny, zaimek przymiotny, zaimek liczebny. Zdecydowana większość klasy zakwalifikowała go do kategorii zaimek przymiotny, co nie zostało uznane przez naszą nauczycielkę, uparcie twierdzącą, że to zaimek rzeczowny. Nikt nie podważał jej zdania (ponieważ wystarczy odmienić ona przez przypadki i już w dopełniaczu możemy stwierdzić, że jak najbardziej jest zaimkiem rzeczownym). Ale zastanawia mnie jedna rzecz: skoro mój, twój, wasz to zaimki przymiotne, to dlaczego jej i jego nie możemy zaliczyć do obu tych grup?
Zaimki ja, ty, my, wy mają osobne formy dzierżawcze mój, twój, nasz, wasz, klasyfikowane jako przymiotne, natomiast zaimki osobowe on, ona, ona, oni mają formy jego, jej, ich, które są uznawane za formy rzeczowne (historycznie rzecz ujmując, pochodzą od dawnych zaimków wskazujących), lecz mogą być używane w funkcji dzierżawczej, np.: jego krawat, jej nożyczki, ich działka, przez co upodabniają się do typowych zaimków dzierżawczych, jak mój, twój, wasz.
Katarzyna Wyrwas

Znaczenie2015-03-15
Zastanawiam się nad słowem stricte, a dokładniej nad jego zastosowaniem. Kiedy używamy tego słowa? Co ono oznacza?

Stricte to łaciński przysłówek o znaczeniu ‘ściśle, dokładnie’. Używa się go w tych samych celach jak polskiego odpowiednika, lecz w innych typach tekstów: raczej w tekstach naukowych, oficjalnych, niepotocznych.
Definicje tego wyrazu można znaleźć w „Słowniku języka polskiego PWN” i „Słowniku wyrazów obcych”.
W „Korpusie języka polskiego PWN” są m.in. następujące zastosowania:
Pojmowano ją jako dziedzinę stricte pomocniczą, żeby nie powiedzieć - artystycznie marginalną.
To są problemy stricte polityczne - pole przetargów i kompromisów oraz subiektywnych i aksjologicznych wyborów.
Podstawą wyboru broni z przedstawionego spektrum były wymagania stricte wojskowe i techniczne.
Jest to więc stricte bioekologiczna dziedzina wiedzy o dużych implikacjach praktycznych...
[...] przeprowadził rewizję swoich wcześniejszych poglądów i nadał im charakter sensu stricte socjologiczny.
To już jest manifest stricte polityczny.
Może nie jest to surowiec stricte roślinny, aczkolwiek kiedyś na pewno był roślinnym...

Katarzyna Wyrwas

Ortografia2015-03-15
Kwestia, którą chcę poruszyć, dotyczy pisowni wyrażeń typu powiat jarociński, gmina Krotoszyn, województwo wielkopolskie itp. Wiem, iż Państwo otrzymywali już pytania w tej sprawie, lecz autorzy tych listów – jak sądzę – nie przedstawili swoich wątpliwości zbyt precyzyjnie.
Wiadomo, że przytoczone przeze mnie wyrażenia przede wszystkim są nazwami okręgów administracyjnych, a te, zgodnie z normą ortograficzną, należy zapisywać małymi literami. Chodzi mi jednak o pewne niuanse.
Otóż w naszym języku tego rodzaju wyrażenia używane są również jako nazwy organów administracji samorządowej. Na przykład zgodnie z obowiązującym w Polsce prawem najczęściej organem prowadzącym szkołę jest gmina, powiat lub województwo. Ponadto jednostki samorządu terytorialnego zawierają pomiędzy sobą różne porozumienia i umowy. Czy w takiej sytuacji nie należałoby używać przy ich zapisie wielkich liter?
Podsumowując, oczywiste jest, że w wypowiedziach typu Przyjechali goście z gminy Milicz. Wydarzyło się to w powiecie jarocińskim użyjemy małych liter przy zapisie wyrazów gmina, powiat jarociński. Zastanawiam się jednak (i dzielę te wątpliwości z całą armią polskich samorządowców), czy w zdaniach Organem prowadzącym szkołę jest Powiat Jarociński. Umowa została podpisana pomiędzy Gminą Milicz a Województwem Wielkopolskim nie należałoby używać wielkich liter, traktując te nazwy jako indywidualne?
Nie ma według mnie podstaw do rozumienia wymienianych wyrażeń jako nazw własnych. W cytowanych zdaniach wyrażenia powiat jarociński czy gmina Milicz mamy do czynienia z pewnym skrótem, pominięciem – elipsą wyrażenia: władze powiatu, władze gminy. Nie widzę uzasadnienia dla personifikacji jednostek samorządowych.
Aldona Skudrzyk

Znaczenie2015-03-15
Czy poprawnie po polsku można powiedzieć 12 pierwszych miejsc?
Można powiedzieć, że 12 pierwszych miejsc zajmują..., jeżeli lista jest bardzo długa. :-)
Katarzyna Wyrwas

Ortografia2015-03-15
Czy poprawny jest skrót EŚW oznaczający Europę Środkowo-Wschodnią?
Pod względem ortograficznym nie można mu niczego zarzucić: jest skonstruowany i zapisany zgodnie zasadami tworzenia skrótowców i zasadami pisowni polskiej. Litery ś używa się w polskich skrótowcach, por. MOŚZNiL (Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa), ŚTM (Śląskie Towarzystwo Marketingowe.
Skrótowiec EŚW może być co najwyżej nieczytelny, np. dla osoby, która go nie zna, albo też trudny do rozszyfrowania bez kontekstu, dlatego też używając go w tekście, musimy zadbać, by przy pierwszym użyciu wskazać wyraźne, jaką nazwę rozwiniętą zastępuje.
Katarzyna Wyrwas

Ortografia2015-03-15
Z nowym rokiem, nowym krokiem czy z Z Nowym Rokiem, nowym krokiem?
Rozróżnienie między Nowym Rokiem a nowym rokiem zdaje się stosunkowo proste. Zgodnie z definicją słownikową Nowy Rok to ‘dzień świąteczny, rozpoczynający rok kalendarzowy, przypadający w większości krajów 1 stycznia’ ( „Słownik języka polskiego PWN” , dlatego też uzasadnione jest zastosowanie wielkiej litery, podobnie jak w przypadku Bożego Narodzenia, Wielkanocy czy Bożego Ciała (por. zasada 18.13 o pisowni nazw świąt i dni świątecznych w „Wielkim słowniku ortograficznym PWN”). W przytoczonym przysłowiu chodzi zaś o nowy rok – specyficzny okres (nie jeden dzień), który wiąże się z różnorodnymi postanowieniami i nadzieją na zmiany. Przy zapisywaniu tego powiedzenia należy więc użyć małej litery.
Maria Zając

Znaczenie2015-03-15
Wszystki cement czy wszystek cement czy cały cement?
Cały cement oraz wszystek cement są wyrażeniami poprawnymi. Wszystek, co podkreśla „Inny słownik języka polskiego” pod red. Mirosława Banko, jest formą używaną rzadziej, zastępowaną coraz chętniej przez zaimek cały, por. Wypiłem wszystko mleko // Wypiłem całe mleko.
Słowo wszystek jest zaimkiem przymiotnym nieokreślonym, które najczęściej stosuje się w liczbie mnogiej (por. wszyscy). Historycznie pochodzi od niezachowanego zaimka wesz ‘cały, każdy; występujący w pełnej liczbie, zupełny’ (W. Boryś „Słownik etymologiczny języka polskiego”). W języku książkowym można spotkać jeszcze dawne formy dopełniacza tego zaimka – wszech (por. ze wszech miar; ktoś, coś wszech czasów; pierwszy człon w złożeniach typu wszechobecny, wszechwładny, wszechstronny), celownika – wszem (wszem (i) wobec) oraz biernika – wsze (po wsze czasy).
Aleksandra Weber

Etymologia2015-03-15
Interesuje mnie etymologia słowa . Czy jest ono powiązane z francuskim ils sont i jeśli tak to kiedy po raz pierwszy zostało użyte w języku polskim? Czy zastąpiło inną formę czasownika być?
Czasownik być od zawsze miał w języku polskim nietypową odmianę, która polegała na istnieniu tematów supletywnych, tzn. różniących się pod względem fonetycznym (niezwiązanych pokrewieństwem etymologicznym, np. człowiek – ludzie, ja – mnie, dobry – lepszy, rok – lata). W odmianie tego czasownika w czasie teraźniejszym występuje temat jest- (jestem, jesteś, jest, jesteśmy, jesteście), natomiast w 3. os. l. mn. mamy temat supletywny s- ().
Jest to pozostałość po bardzo starym zjawisku, występującym już w prajęzyku (praindoeuropejskim), z którego wywodzi się większość współczesnych języków europejskich i niektóre języki południowo-zachodniej Azji. Dlatego też możemy zauważyć podobieństwa w postaci pewnych wyrazów oraz w ich odmianie. Przykładem jest właśnie odmiana czasownika być w czasie teraźniejszym z tematami supletywnymi: polskie jest – są, łacińskie est – sunt, francuskie il est – ils sont, niemieckie ist – sind.
Język polski, tak jak wszystkie języki słowiańskie, wywodzi się z prasłowiańskiego, w którym – tak jak w pozostałych grupach językowych powstałych po rozpadzie wspólnoty praindoeuropejskiej – występował supletywizm w odmianie czasownika być: *jestъ – sǫtъ. Cała odmiana tego czasownika została przejęta z prasłowiańszczyzny, dlatego ten supletywizm występuje w języku polskim od zawsze. Zmianie uległy jedynie końcówki fleksyjne.
Mirosława Siuciak

Etymologia2015-03-15
Jakie jest pochodzenie słowa psikus?
Słowniki etymologiczne podają, że zarówno psikus, jak i psota należą do wspólnej rodziny wyrazów rzeczownika pies. Genetycznie oba wspomniane słowa wywodzą się bezpośrednio od przymiotnika psi ‘to, co jest psie, właściwe psu, przypisywane psom’(W. Boryś „Słownik etymologiczny języka polskiego”). Wyraz psikus, w którym owo psi się zawiera, notowany jest już w XIX-wiecznym „Słowniku języka polskiego” Samuela Bogumiła Lindego i oznacza ‘psi figiel’, ‘psią sztuczkę’. Co ciekawe, w XVI wieku psikus zapisywany był w postaci dwóch wyrazów psi kus, które podlegały regularnej odmianie: dopełniacz psiego kusa, zamiast dzisiejszego psikusa, celownik psiemu kusowi, zamiast – psikusowi itd. Element kus w wyrazie psikus jest oboczną formą rzeczownika kęs. Pierwotny psi kęs, psi kąsek dosłownie odnosił się do ‘kawałka odgryzionego, odkąszonego przez psa’ (K. Długosz-Kurczabowa „Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego PWN, A. Brückner „Słownik etymologiczny języka polskiego”). Dawne zabarwienie negatywne związane z tym zwierzęciem widoczne jest również w innych wyrazach, m.in. psia pogoda ‘zła, deszczowa pogoda’, psi grzyb ‘niejadalny grzyb’, psie życie ’nędzne, podłe życie’, pieski ‘lichy, niegodziwy’.
Aleksandra Mól

Znaczenie2015-03-15
Mój syn w rozmowie ze mną powiedział, że został zdeprymowany przeze mnie. Zostać zdeprymowanym – czy to poprawna forma?
Czasownik zdeprymować jest dokonanym odpowiednikiem czasownika deprymować i oznacza ‘przygnębić, zniechęcić’ oraz ‘zawstydzić kogoś’ („Słownik języka polskiego PWN”). Ponieważ zdeprymować jest czasownikiem przechodnim, przybiera zarówno formy strony czynnej (zdeprymował), jak i biernej (został zdeprymowany), a nawet zwrotnej (zdeprymował się, czyli ‘zniechęcił się, zawstydził się’). Jeśli więc syn chciał w rozmowie przekazać, że przygnębiła, zniechęciła lub zawstydziła go Pani, mógł powiedzieć, że został przez Panią zdeprymowany, choć oczywiście naturalniej brzmiałoby, gdyby powiedział, że go Pani zdeprymowała, stronę bierną uznaje się bowiem za właściwą dla stylu oficjalnego, urzędowego. Tam, gdzie to możliwe, zaleca się użycie strony czynnej (por. hasło problemowe Czasownik w „Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN”).
Aleksandra Mól


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161