Najczęściej zadawane pytania (207) Ortografia (501) Interpunkcja (168) Wymowa (65) Znaczenie (201) Etymologia (276) Historia języka (21) Składnia (270) Słowotwórstwo (114) Odmiana (287) Frazeologia (116) Poprawność komunikacyjna (207) Nazwy własne (350) Wyrazy obce (68) Różne (147) Wszystkie tematy (2791)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Różne2011-09-21
Moje pytanie dotyczy imiesłowów. Czy imiesłów jest jedną z form czasownika, a może jest jakąś oddzielną częścią mowy (tzn. nie jest ani czasownikiem, ani przymiotnikiem)? Czy wyrazy: śmiejący, wypoczęty, uradowany, usatysfakcjonowany należą do imiesłowów? Jedna z polonistek zaliczyła do imiesłowów również wyraz uśmiechnięty, który według mnie jest klasycznym przymiotnikiem.
We fleksji przyjmuje się, że imiesłów jest jedną z form fleksyjnych czasownika. (Inna rzecz, że badacze zajmujący się słowotwórstwem część imiesłowów [dokładnie imiesłowy przymiotnikowe] uważają za przymiotniki derywowane od czasowników). Na pewno jednak imiesłowy nie są osobną częścią mowy.
Co do formy uśmiechnięty – uważa się ją za przymiotnik, choć faktycznie nieco przypomina ona imiesłowy przymiotnikowe bierne typu zwichnięty, uprzątnięty. Jednak musimy pamiętać, że imiesłowy bierne są tworzone tylko od czasowników przechodnich i jako ich formy mogą występować w konstrukcjach biernych (por. ktoś zwichnął nogę – noga została zwichnięta przez kogoś; ktoś uprzątnął pokój – pokój został uprzątnięty przez kogoś). Tymczasem czasownik uśmiechnąć się, którego, rzekomo, formą fleksyjną miałby być wyraz uśmiechnięty, jest nieprzechodni (por. niemożliwą konstrukcję *Marek został uśmiechnięty przez Jarka), a więc imiesłowów biernych nie tworzy.
Przymiotniki typu uśmiechnięty, słowotwórczo pochodne od czasowników i formą przypominające prawdziwe imiesłowy bierne, ale same mające znaczenie czynne (por. uśmiechnięty Marek to Marek, który sam wykonał czynność uśmiechania się), nazywamy tzw. imiesłowami rezultatywnymi czynnymi, z naciskiem na słowo tzw.
Do tych quasi-imiesłów powinniśmy zaliczyć też z Pani listy wyraz wypoczęty. Natomiast uradowany i usatysfakcjonowany to typowe, regularnie utworzone imiesłowy przymiotnikowe bierne, zaś śmiejący to typowy imiesłów przymiotnikowy czynny.
Oczywiście wszystkich tych rozważań dokonuje się na poziomie akademickim, nauczycielka w szkołach niższego stopnia miała, moim zdaniem, prawo do posłużenia się pewnym uproszczeniem, jeśli tłumaczyła dzieciom czy nawet młodzieży, czym są imiesłowy.
Katarzyna Mazur
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2011-09-21
Jeśli ktoś nazywa się Mark Schutze i gdy chcemy napisać, że odbędzie się jego wykład, to jak napisać: Marka Schutzego czy Marka Schutze’a.
Męskie nazwiska obce zakończone w wymowie na -e odmieniamy prawie tak jak nijakie przymiotniki, czyli: M. Mark Schutze, D., B. Marka Schutzego, C. Markowi Schutzemu, N. Markiem Schutzem, Ms. o Marku Schutzem. (Podobnie jest z bardziej znanym wśród polonistów nazwiskiem Linde). Jak widać, w narzędniku i miejscowniku mamy tu końcówkę -em, choć w przymiotnikach nijakich byłoby -ym, i stąd to „prawie” w pierwszym zdaniu.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2011-09-21
Bardzo proszę o rozstrzygnięcie wątpliwości związanych z nazwą miejscowości Nowe Marzy (woj. pomorskie). Jak należy wymawiać drugi człon: [marzy] czy [mar-zy]? Jak odmieniamy tę nazwę?
Ważna to nazwa, ponieważ miejscowość owa jest punktem końcowym odcinka autostrady A1 prowadzącego z Gdańska. Lokalna wymowa drugiego członu to [mar-zy], co nie powinno nikogo dziwić, jako że Marzy to rzeczownik w liczbie mnogiej. Należy dodać, że jest to rzeczownik rodzaju żeńskiego Marza – dawny, staropolski ludowy odpowiednik imienia Maria. Na wzmiankę o tym, że imię Maria w polszczyźnie przejęto pierwotnie z łaciny w postaci Marza i w tej formie było używane w gwarach do XVI wieku, natrafiamy w Słowniku etymologicznym języka polskiego Aleksandra Brücknera i w artykule Witolda Taszyckiego z 1938 roku. Pod wpływem Kościoła zastąpiono Marza formą Maryja bliższą wersji łacińskiej. Marza zachowała się do naszych czasów jedynie w kilku nazwach miejscowych (jak np. Świętomarza) i botanicznych (jak marzymiętka).
Nie wiadomo dokładnie, jaka była wymowa tego imienia w staropolszczyźnie.
Jeśli idzie o odmianę omawianej nazwy miejscowej, to wygląda ona następująco: D. Nowych Marzów, C. Nowym Marzom, B. Nowe Marzy, N. Nowymi Marzami, Ms. Nowych Marzach. Są to również formy używane lokalnie.
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2011-09-18
Mam pytanie dotyczące pisowni tytułu „Władca Pierścieni”. Spotkałam się z dwiema wersjami zapisu – pierwsza – jw., w drugim wariancie zaś pierścieni występuje pisane z małej litery. Która wersja jest poprawna?
Aby pozostać w zgodzie z prawidłami polskiej ortografii, należy wielką literą napisać jedynie pierwszy wyraz tytułu, czyli „Władca pierścieni”. Pisownia „Władca Pierścieni” nawiązuje do ortografii angielskiej, w której wszystkie elementy tytułów (oprócz przedimków, przyimków, spójników) pisze się wielkimi literami.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2011-09-18
Moja wątpliwość dotyczy odmiany imienia Leia. Czy dopełniacz, celownik i miejscownik powinny brzmieć Leii czy może Lei?
Jeśli chcemy odmieniać to imię w polszczyźnie (a jego forma jest do tego stworzona), mamy tylko jedną możliwość – Lei. Kierujemy się fonetyką, czyli wymową imienia [leja], analogiczną do „nadzieja”, „zawieja”, które w wymienionych przypadkach zależnych przybierają tradycyjną formę „nadziei”, „zawiei”. Na temat wątpliwości związanych z odmianą nazw pospolitych i własnych tego rodzaju pisałam już kiedyś w poradni w odniesieniu do odmiany nazwiska Kreja, proszę więc skorzystać z naszego archiwum.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2011-09-18
Niedawno ukazała się „Gazeta Polska Codziennie”,a ja mam wątpliwość dotyczącą odmiany tej nazwy. Czy należy pisać np. „Gazetę Polską Codziennie”, czy też „Gazetę Polską Codzienną”? Gdyby tytuł brzmiał „Gazeta Polska Codzienna”, nie miałbym wątpliwości, ale niestety pomysłodawcy tej nazwy uprzykrzyli mi życie (w ramach obowiązków służbowych przytaczam informacje podawane przez różne media).
Tytuł gazety składa się z trzech członów, z których dwa początkowe są odmienne (rzeczownik i przymiotnik), trzeci natomiast odmianie nie podlega (jako przysłówek). Skoro pomysłodawcy użyli wyrazu nieodmiennego, to należy odmieniać jedynie elementy „Gazeta Polska”.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2011-09-18
Płeć jest cechą (przymiotem), a nie rzeczą. Nazwy płci prawidłową polszczyzną nazywamy przymiotnikami, a nie rzeczownikami. Prawidłowymi wysłowieniami przymiotnikowymi będzie płeć żeńska i męska, a o osobnikach zwierzęcych samicza i samcza.
Rzeczownikami nazywamy rzeczy, a więc w tym przypadku same osobniki danej płci. O innych rzeczach (z wyjątkiem osobników) i działaniach jakąś cechą charakterystycznych dla danej płci wysławiamy się przymiotnikiem, np.: zachowania męskie, działania samicze, odzież męska. Czy tak?
W zasadzie Pani/Pana wywody są trafne, ale koniecznych jest kilka uściśleń.
Płcią nazywamy nie tylko cechę danego osobnika. Rzeczownik ten w drugim swoim znaczeniu odnosi się też do ogółu osobników o identycznych właściwościach (por. definicję w Uniwersalnym słowniku języka polskiego. Ponadto przymiotniki męski i żeński mogą być też stosowane nie tylko w kontekście nazw ludzi, ale także przy nazwach innych organizmów, w tym roślin i zwierząt (mówimy np. o kwiatach żeńskich i męskich).
Katarzyna Mazur
Odmiana2011-09-07
Ostatnio spotkałam się z nazwą: Regionalne Obserwatoria Terytorialne i skrótowcem ROT. W jaki sposób należy odmieniać ten skrótowiec? Czy jest określona reguła odmiany skrótowców pochodzących od nazw w liczbie mnogiej?
Skrótowiec ROT możemy pozostawić bez odmiany lub odmieniać jak rzeczownik męski nieżywotny (rodzaj skrótowca ustaliliśmy tu na podstawie wymowy) w następujący sposób: M. ROT, D. ROT-u, C. ROT-owi, B. ROT, N. ROT-em, Ms. Rocie – zwracam uwagę na formę miejscownika, pisaną bez dywizu i z tylko jednym wersalikiem.
Fakt, że podany skrótowiec został utworzony od nazwy własnej z głównym członem w liczbie mnogiej, ma częściowo wpływ na jego fleksję, ale przede wszystkim a składnię.
Otóż jeśli przyjmiemy, że rodzaj i liczba skrótowca są takie same, jak rodzaj i liczba nadrzędnego członu nazwy rozwiniętej, którą on zastępuje (tu: obserwatoria), wówczas musimy przyjąć, że skrótowiec ten ma tylko liczbę mnogą, a rodzaj niemęskoosobowy, ale jednocześnie jest nieodmienny. Poprawne zdania z tak zinterpretowanym skrótowcem ROT to np. ROT zorganizowały konferencję; Pracuję w polskich ROT; Zapraszamy do naszych ROT.
Można też każdemu skrótowcowi nadać liczbę i rodzaj na podstawie wymowy (jakie są wytyczne, pisaliśmy już w naszej poradni). Jeśli posłużymy się tą metodą, ROT będzie miał właśnie rodzaj męski nieżywotny i liczbę pojedynczą. Tak zinterpretowany ROT jest albo nieodmienny, albo przyjmuje końcówki jak rzeczowniki pospolite. Dobre zatem będą zdania: ROT zorganizował konferencję; Pracuję w polskim Rocie, ale też: Pracuję w polskim ROT, Zapraszamy do naszego ROT-u, ale i: Zapraszamy do naszego ROT.
Należy tylko pamiętać, aby w konkretnym tekście zawsze tak samo traktować dany skrótowiec, tzn. zawsze nadawać mu ten sam rodzaj i liczbę i albo (jeśli można) odmieniać go za każdym razem, albo nie odmieniać wcale.
Katarzyna Mazur
Różne2011-09-07
Witam, który zapis jest poprawny: klasa IIIa czy IIIA, numer domu 71a czy 71A? Czy litery zapisywać, stosując indeks górny?
W obu przypadkach każdy z dwóch zapisów jest dobry. Nie składamy/nie zapisujemy też tutaj oznaczeń literowych z indeksem górnym, ale normalnie, tak jak całą resztę tekstu.
Katarzyna Mazur
Ortografia2011-09-05
Jak poprawnie napisać: Nie było w tym tygodniu wuefów czy w-fów?
W normie wzorcowej poprawnie będzie: Nie było WF-ów lub Nie było wf. w tym tygodniu. (Pamiętać przy tym trzeba, aby w miarę możliwości unikać stosowania skrótów na końcu zdania tuż przed kropką, bo nie jest jasne, czy kropka należy do skrótu, czy nie – stąd w drugim przykładzie dopisek po skrócie wf.). W języku potocznym dobrze jest także: Nie było wuefów.
Katarzyna Mazur
Poprawność komunikacyjna2011-09-05
Telefon to nie tylko przedmiot (aparat telefoniczny), ale także coś abstrakcyjnego – kanał komunikacji. Które ze zdań będzie poprawne? Nie odpowiadał żaden z numerów TELEFONU czy Nie odpowiadał żaden z numerów TELEFONÓW?
Oba zadania są dobre. W pierwszym przez telefon rozumiemy albo pojedyncze urządzenie, w którym można wywołać sygnał dzwonka, wybierając kilka z przypisanych mu numerów, albo rodzaj narzędzia (traktujemy go zatem jako nazwę uogólnioną, nazwę gatunkową), wreszcie jako drogę przesyłu (mielibyśmy wówczas numer tej drogi, tak jak numer autostrady czy drogi szybkiego ruchu). W drugim słowo telefony odnosi się już raczej tylko do zbioru kilku osobnych aparatów telefonicznych. I właśnie ta wieloznaczność jednostki telefon, którą trafnie Pani zauważyła, sprawia, że możemy jej używać w różnych kontekstach.
Katarzyna Mazur
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2011-09-05
Mam pytanie odnośnie do odmiany imienia żeńskiego Maya – pisanego przez y, ponieważ dziecko urodziło się w Stanach Zjednoczonych. Czy w języku polskim (w pisowni) należy przyjąć schemat odmiany: Maya, Mayi, Mayą itd?
Nie, imię to odmieniamy tak jak polskie Maja, choć w formie mianownikowej tematyczne y zostaje. Formy przypadków zależnych będą zatem następujące: D. Mai, C. Mai, B. Maję, N. Mają, Ms. Mai.
Katarzyna Mazur
Ortografia2011-09-03
Mam pytanie dotyczące pisowni wielką i małą literą przymiotników pochodzących od nazw geograficznych: czy wielką literą piszemy wyraz tylko w przypadku, gdy jest to przymiotnik dzierżawczy, analogicznie jak w przypadku tych utworzonych od imion własnych, odpowiadających na pytanie czyj?, zaś każdy wyraz odpowiadający na pytania jaki?, jaka?, jakie? zapiszemy małą literą, np. brytyjskie i francuskie fregaty (w tym przypadku może właściwe jest postawienie pytania czyje?, a nie jakie?), europejskie wpływy, panowaniem europejskim, brytyjskiej marynarki? A np. wyrażenia państwo polskie czy siły tureckie powinny być prawidłowo zapisane w takiej formie, czy może państwo Polskie i siły Tureckie (czyje?)? Oczywiście podane przykłady nie odnoszą się do wypowiedzi rozpoczynających zdanie.
Wszystkie przymiotniki utworzone od nazw geograficznych piszemy małą literą, niezależnie od tego, na jakie pytania one odpowiadają, np. klimat europejski, armia niemiecka itp. (por. reguła 129 zasad pisowni polskiej), oczywiście pod warunkiem, że nie są one elementami innej nazwy własnej, w tym nazwy geograficznej (np. Kotlina Kłodzka, Wojsko Polskie). A więc dobrze będzie tylko siły tureckie i państwo polskie. Pozostałe przykłady z Pana pytania są zapisane poprawnie. Reguła 69, dotycząca pisowni części przymiotników dużą literą, którą miał Pan w pamięci, odnosi się zatem jedynie do grupy przymiotników dzierżawczych utworzonych od imion własnych (czyli imion i nazwisk).
Katarzyna Mazur
Poprawność komunikacyjna2011-09-03
Mam pytanie odnośnie układów pokerowych. Czy poprawne jest określenie np. wysoka karta: trójka w odniesieniu do gry Poker Texas Holde’m? Spotkałam się z opinią, iż nie można w stosunku do trójki użyć określenia wysoka, gdyż w talii kart jest ona jedną z najniższych.
Nie wiem do końca, w jakim znaczeniu używa Pani połączenia wysoka karta: trójka. Jeśli chodzi np. o określenie zbioru trzech asów, to połączenie to wydaje się całkiem logiczne nawet na gruncie języka ogólnego.
Zresztą jeżeli, a tego nie wiem, takie wyrażenie funkcjonuje w pokerze jako utarty zwrot, staje się terminem i jako taki nie podlega aż tak ścisłym wymogom języka jak słowa, którymi posługujemy się na co dzień. Termin (komenda) ma być przede wszystkim jednoznaczny i precyzyjny, choć zasady jego budowy mogą być trudne do opisania i zaakceptowania na płaszczyźnie systemu języka ogólnego. Zatem jeśli komunikat wysoka karta: trójka zadomowił się i jest respektowany w środowisku pokerzystów, a wszyscy wiedzą, jaką niesie treść, można się nim spokojnie posługiwać bez narażania się na zarzut popełniania błędu.
Katarzyna Mazur
Poprawność komunikacyjna2011-09-03
Mam pytanie. Czy poprawne jest stwierdzenie, które usłyszałam w telewizji: W polskim wojsku służy zaledwie niespełna 2% kobiet? Chodzi mi w szczególności o zestawienie partykuł zaledwie i niespełna.
Przywołane zdanie jest poprawne pod względem językowym (choć bez kontekstu jest wieloznaczne, ale o tym później). Występujące w nim zestawienie zaledwie niespełna nie ma charakteru pleonazmu (czyli konstrukcji przekazującej kilka razy tę samą treść), o co – jak przypuszczam – je Pani podejrzewała. Partykuła zaledwie niesie tu znaczenie ‘tylko tyle, jedynie tyle’, zaś niespełna przed wyrażeniem 2% informuje, że mamy czegoś niecałe 2% (może np. ok. 1,8 proc.?). Całe zadnie można by zatem sparafrazować do takiej postaci: W polskim wojsku służy tylko niecałe 2 procent kobiet.
Inna kwestia to wieloznaczność tego zdania – można z niego wnioskować, że w kobiety stanowią 2 procent wszystkich żołnierzy polskiego wojska albo że spośród jakiejś grupy kobiet 2 procent służy w naszej armii. Oczywiście w odpowiednim otoczeniu językowym to zdanie jest z pewnością jednoznaczne.
Katarzyna Mazur
Różne2011-09-02
Chciałabym się dowiedzieć, czy poprawne jest zdanie: Kup zestaw kina domowego lub odtwarzacza Blu-ray Sony i korzystaj z największego wyboru polskich stacji telewizyjnych za darmo. Chodzi tu głównie o poprawność wyrażenia największy wybór.
Połączenie największy wybór jest poprawne, oczywiście dla następującej definicji słowa wybór – ‘zestaw obiektów dobranych pod pod pewnym względem’, a z treści całego zdania wynika, że właśnie w tym znaczeniu użyto w nim interesującego nas wyrazu. Zatem druga część wypowiedzenia (od korzystaj...) jest zupełnie w porządku.
Natomiast mój niepokój budzi końcówka dopełniacza w rzeczowniku odtwarzacz. Z przykładu wynika bowiem, że klient jest zachęcany do kupienia jednego z dwóch zestawów: zestawu kina domowego lub zestawu odtwarzacza Blu-ray Sony. Czy nie powinno być przypadkiem tak, że kupujący ma nabyć zestaw kina domowego bądź odtwarzacz Blu-ray Sony? Wtedy jednak odtwarzacz powinien wystąpić w bierniku i mieć końcówkę zerową, a więc Kup zestaw kina domowego lub odtwarzacz Blu-ray Sony...
Katarzyna Mazur
Składnia2011-09-02
Jak się mówi poprawnie: pytałem się ciebie czy pytałem się tobie?
Zdecydowanie poprawnie jest: pytałem się ciebie.
Katarzyna Mazur
Składnia2011-08-31
Co decyduje o użyciu przyimków na oraz w w zestawieniu z nazwami nazw dzielnic miast, np. na Żabiance, na Przymorzu, ale w Orłowie, w Oliwie?
Generalnie w kontekście nazw dzielnic stosujemy przyimek na (bezwzględne wyjątki to Śródmieście i Centrum). Ale od tej zasady mamy odstępstwa – jeśli obecna dzielnica była dawniej samodzielnym miastem, a w związku z tym używano z nią przyimka w, także dziś, nawet po wielu latach od włączenia w granice administracyjne innego miasta, tradycyjnie poprzedza się ją najczęściej „miejskim” przyimkiem w.
Katarzyna Mazur
Różne2011-08-31
Posiadam dyplom ukończenia Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Gdańsku. W treści znajdują się podstawowe informacje – dane osobowe, nazwa uczelni, lata studiów, oraz wydział, na którym studiowałam – RZEŹBY w zakresie – RZEŹBY, a dalej – uzyskała tytuł MAGISTRA SZTUKI.
Czy poprawny jest zapis z p. 1., czy z p. 2. (poniżej)? Czy można je stosować zamiennie; jeśli tak, to czy jest równoznaczne?
1. magister PWSSP w zakresie rzeźby – otrzymałam informacje, że teraz tak się pisze;
2. magister sztuki w zakresie rzeźby – uważam, że tak jest poprawnie (zawsze tak pisałam).
Tytuł przez Panią uzyskany jest tytułem uniwersalnym, obowiązuje zawsze i wszędzie, a może go nadawać wiele wyższych szkół plastycznych, więc nazwa Pani uczelni nie powinna wchodzić w jego skład. Sam zaś rzeczownik magister przyłącza jako swoją przydawkę tylko nazwy kierunków/obszarów nauki lub sztuki, a nie nazwy szkół. Jest Pani zatem magistrem sztuki w zakresie rzeźby, a przy okazji absolwentką PWSSP, uczelni, na której ten tytuł Pani zdobyła.
Katarzyna Mazur
Składnia2011-08-30
Bardzo proszę o udzielenie mi informacji, które z poniższych zdań jest poprawne, które niepoprawne, i dlaczego.
Dwoje ludzi jest dla siebie stworzonych. Dwoje ludzi są dla siebie stworzeni.
Poprawne jest zdanie: Dwoje ludzi jest dla siebie stworzonych. Mamy tu liczebnik zbiorowy dwoje, który, jak każdy inny liczebnik zbiorowy stanowiący element nierozerwalnej grupy podmiotu złożonej z liczebnika i np. rzeczownika, wymaga od orzeczenia czasownikowego wystąpienia w 3. os. i liczbie pojedynczej, a w czasie przeszłym w rodzaju nijakim.
Jednocześnie mamy tu do czynienia z orzeczeniem imiennym. W takiej sytuacji rzeczownik z grupy podmiotu (ludzi) narzuca swój przypadek (dopełniacz) i liczbę (mnogą) oraz rodzaj (męskoosobowy) przymiotnemu orzecznikowi stworzonych.
Katarzyna Mazur

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140