Najczęściej zadawane pytania (191) Ortografia (469) Interpunkcja (161) Wymowa (61) Znaczenie (177) Etymologia (260) Historia języka (21) Składnia (257) Słowotwórstwo (103) Odmiana (270) Frazeologia (110) Poprawność komunikacyjna (196) Nazwy własne (316) Wyrazy obce (62) Różne (144) Wszystkie tematy (2607)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Składnia2007-06-29
Jeżeli odbieramy telefon, którą formę należy użyć słucham panią czy słucham pani? Jakiś czas temu oglądałam interkatywny program telewizyjny. Gdy zadzwoniła kobieta, prowadzący powiedział słucham panią, ta natomiast zwróciła mu uwagę i jako poprawną podała formę słucham pani. Prowadzący obiecał to przemyśleć, mnie to również zaciekawiło i też myślę. Mam jednak coraz więcej wątpliwości. Osobiście skłaniałabym się ku formie użytej przez prowadzącego.
Czasownik słuchać w polszczyźnie z zasadzie wymaga użycia rzeczownika w dopełniaczu (ktoś, coś słucha kogoś, czegoś), np.: Publiczność w skupieniu słuchała koncertu (nie: koncert). Chory słucha mszy (nie: mszę) przez radio. Zebrani słuchali mówcy (nie: mówcę). Konstrukcja z biernikiem w Nowym słowniku poprawnej polszczyzny PWN dopuszczalna jest tylko w określeniach środowiskowych, takich jak np. medyczne określenie słuchać chorego w znaczeniu ‘badać przez osłuchiwanie‘. Konstrukcja z biernikiem jest także używana w interesującym Panią potocznym zwrocie słucham panią w rozmowach telefonicznych i nie jest uznawana za niepoprawną.
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2007-06-29
Czy można używać zamiast słowa plastik nazwy plastyk, czy jest to błąd?
Można pisać albo plastik, albo plastyk (zob. Wielki słownik ortograficzny PWN).
Ewelina Pałka
Ortografia2007-06-29
Czy powinno mówić się spieszyć czy śpieszyć, która forma jest lepsza?
Przed połączeniem literowym pi piszemy s, więc zasadniczo powinno być spieszyć się, ale w tym przypadku dopuszczalna jest oboczność śpieszyć się (zob. Wielki słownik ortograficzny języka polskiego PWN.
Ewelina Pałka
Składnia2007-06-29
Bardzo proszę o udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy powinno się mówić Spytaj pani, czy przyniosła książkę czy Spytaj panią czy przyniosła książkę.
Według Nowego słownika poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego możemy zarówno spytać panią, matkę, kobietę, jak i spytać pani, matki, kobiety. Forma spytać kogoś, coś (a więc spytać + biernik) jest jednak częściej stosowana, co nie znaczy, że konstrukcja spytać kogoś, czegoś (spytać + dopełniacz) jest błędna. Rzadziej wiec usłyszymy Spytaj pani, czy przyniosła książeczkę.
Maria Czempka
Ortografia2007-06-29
Piszę pracę o Starostwie Powiatowym w Tczewie. Czy używając w tekście samego słowa starostwo powinnam je pisać małą czy wielką literą?
Wielką literą piszemy nazwy indywidualne urzędów, władz, instytucji itp., na przykład właśnie Starostwo Powiatowe w Tczewie. Wielką literą można (ale nie trzeba) zapisać skrócone nazwy instytucji i ich działów, których nazwa została wcześniej wymieniona, np.: Tczewskie Starostwo ma siedzibę na ulicy Kwiatowej albo: Tczewskie starostwo ma siedzibę na Kwiatowej. Małą literą zapiszemy starostwo użyte jako nazwa pospolita, np. Dokumenty można odbierać w starostwie.
Ewelina Pałka
Ortografia2007-06-29
Jak pisać – Stowarzyszenie Polska Młodych, stowarzyszenie Polska Młodych czy stowarzyszenie „Polska Młodych”? Stowarzyszenie jest tu wprawdzie wyrazem pospolitym, ale właśnie pierwsza wersja pisowni wydaje mi się najlepsza.
Wyraz pospolity może wchodzić w skład nazwy, stąd proponowany zapis: Stowarzyszenie Polska Młodych należy uznać za poprawny.
Aldona Skudrzyk
Etymologia2007-06-29
Jaka jest etymologia wyrazu strój?
Nieco większe zmiany semantyczne dokonały się w przypadku leksemu strój. Prasłowiański *strojь można zdefiniować jako ‘stan uporządkowania, coś ułożonego, uporządkowanego, przygotowanego do użycia’ - por. W. Boryś Słownik etymologiczny języka polskiego. W takiej postaci wyraz ten zawierałby w sobie praindoeuropejski rdzeń (s)ter- obecny również w łacińskich formach sturō, struere, a niosący znaczenie ‘rozpościerać, układać warstwami, dopasowywać’. W polszczyźnie XVI w. strój funkcjonował jako synonim ‘przyrządu’, instrumentu’, ‘narzędzia’.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2007-06-29
Czym różni się plan stwarzania od planu tworzenia. Czy stwarzać faktycznie jest „potworkiem językowym”, jak mi powiedziano?
Samo stwarzać na pewno nie jest „potworkiem językowym”. Jest przewidzianą systemem języka formacją słowotwórczą od czasownika stwarzać, notowanego w słownikach ze znaczeniem ‘powodować, że coś zaczyna istnieć, powoływać do istnienia, do życia; robić, czynić, kreować, wykonywać’. Problem jest w użyciu, w połączeniu z innymi wyrazami. Podała nam Pani plan stwarzania, ale to za mało, aby oceniać fortunność użycia. Czasownik stwarzać to niedokonana postać czasownika stworzyć (aspekt dokonany), ten z kolei powstał na bazie niedokonanego tworzyć. Różnica między stworzyć a stwarzać leży nie tylko w aspekcie, ale też w kategorii krotności, tę zaś wprowadza wymiana o w a (też: mówić – mawiać, chodzić – chadzać, wyrobić – wyrabiać). Znaczenie wielokrotności mieści też czasownik tworzyć (Tworzyć nowe osiedla). Być może to, że plan tworzenia wyraża również wielokrotną czynność, zatem to samo, co plan stwarzania, a jest mniej skomplikowany morfologicznie, spowodował ostrą reakcję. Za ostrą.
Krystyna Kleszczowa
Frazeologia2007-06-29
Chciałabym zapytać, dlaczego wyrażenie sytuacja uległa poprawie nie jest poprawne? A może jest? Przestudiowałam słowniki i znalazłam jedynie wyrażenie sytuacja wymknęła się spod kontroli. Niby podobne, a jednak inne...
Wyrażenie sytuacja uległa poprawie jest poprawne, choć wydaje się, że dystrybucja użycia tego sformułowania byłaby raczej ograniczona stylistycznie (styl urzędowy, może dziennikarski). Powiemy raczej: sytuacja poprawiła się lub polepszyła się. Natomiast frazeologizm sytuacja wymknęła się spod kontroli ma całkowicie inne znaczenie, niż wyrażenie omawiane wyżej. Jeśli sytuacja wymyka się spod kontroli, to znaczy, że dzieje się coś nieoczekiwanego, coś, czego nie planowaliśmy i raczej oceniamy to negatywnie.
Katarzyna Sujkowska-Sobisz
Poprawność komunikacyjna2007-06-29
Czy rozpoczynając list, można dodać nazwisko po zwrocie Szanowna Pani? Chcę napisać list z podziękowaniami, bardziej oficjalny niż prywatny. Zależy mi na tym, żeby wyraźnie podkreślić osobę, do której kieruję podziękowania. Czy w takim razie poprawny będzie zwrot: Szanowna Pani Anno Kowalska, a może: Szanowna Pani Kowalska? Czy w takim zwrocie należy użyć imienia i nazwiska, czy wystarczy tylko nazwisko? Który człon należy odmienić - samo imię? A jeśli użyję tylko nazwiska, to należy je również odmienić, a może w ogóle niczego nie odmieniać?
Odpowiedź jest jasna, jednoznaczna, kategoryczna. W języku polskim nie ma zwyczaju używania nazwisk jako form adresatywnych, poza wyjątkowymi tylko kontekstami. Konwencja grzecznościowa wyklucza taką wypowiedź, jaką Pani przytacza. W liście może Pani użyć jedynie zwrotu Szanowna Pani, czy przy nieco bliższych relacjach z adresatem: Droga Pani. Jeśli adresat ma jakiś tytuł lub pełni funkcję, dobrze jest to ująć w pierwszym zwrocie, czyli napisać np.: Szanowna Pani Profesor, lub Szanowna Pani Dyrektor, itd. Rozumiem, że brak w ogólnym zwrocie Szanowna Pani tego, co chciałaby Pani osiągnąć, mianowicie zindywidualizowania zwrotu adresatywnego. Ale pojawiający się od niedawna zwyczaj używania w tym miejscu nazwiska z punktu widzenia języka polskiego i polskiej grzeczności jest naganny. Pani dociekania dotyczące formy przypadkowej nazwiska nie mają żadnego uzasadnienia wobec zdecydowanie negatywnej oceny samego zwyczaju (choć oczywiście w polszczyźnie imiona i nazwiska odmieniają się). Wyrażam zadowolenie, że problem Panią zainteresował i ma Pani pewne wątpliwości, a nie naśladuje Pani form niepoprawnych.
Małgorzata Kita
Odmiana2007-06-29
Który imiesłów jest poprawny: szepczący czy szeptający?
Czasownik szeptać współcześnie odmienia się w czasie teraźniejszym według koniugacji -ę, -esz, a zatem ma poprawne formy: szepczę, szepczesz, szepcze, szepczemy, szepczecie, szepczą. Słowniki podają także starsze formy, uznawane obecnie za rzadsze, książkowe: szepcę, szepcesz, szepce, szepcemy, szepcecie, szepcą – jedną z takich właśnie form znaleźć można w znanym wierszu Jarosława Iwaszkiewicza Nim przyjdzie wiosna, który tak sugestywnie wyśpiewał niegdyś Czesław Niemen:

Nim przyjdzie wiosna,
nim miną mrozy,
w ciszy kolebce –
nade mną sosna
nade mną brzoza
witkami szepce.

Szepce i śpiewa
niby skrzypcowa
melodia cicha
melodia nowa,
której nie słychać,
która dojrzewa (…)
.

W czasie przeszłym czasownik szeptać ma formy oparte na temacie bezokolicznika: szeptałem / szeptałaś, szeptałeś / szeptałaś, szeptał / szeptała / szeptało, szeptaliśmy / szeptałyśmy, szeptaliście / szeptałyście, szeptali / szeptały. Imiesłów przymiotnikowy czynny na -ący w polszczyźnie tworzy się na bazie tematu czasu teraźniejszego, a więc w tym przypadku na bazie tematu szepcz-: szepczący.
Współczesne słowniki poprawnej polszczyzny (np. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego) przestrzegają przed używaniem w czasie teraźniejszym form zbudowanych na temacie bezokolicznika typu !szeptam, !szeptaj, uznają je za niepoprawne, choć jeszcze wydany w 1938 roku Słownik ortoepiczny Stanisława Szobera odnotowywał je jako formy rzadsze, lecz nie błędne, podobnie jak formę imiesłowu szeptający. Jak widać, norma językowa się zmienia, choć nie zmienia się frekwencja interesujących Panią formy imiesłowu w polszczyźnie: np. według internetowej wyszukiwarki uznawana za poprawną forma szepczący jest około 18 razy częściej używana niż konkurencyjna, nieaprobowana przez wydawnictwa poprawnościowe forma !szeptający. Niejako na marginesie dodać można, że oboczność spółgłoskowa t : cz w formach bezokolicznika szeptać i czasu teraźniejszego szepczę nie jest dla języka polskiego typową obocznością, pojawiła się w formach podobnych czasowników, które Witold Doroszewski nazwał „historycznie wykolejonymi pod wpływem płakać – płacze” (O kulturę słowa, t. 2, Warszawa 1968, s. 353). W czasownikach koniugacji -ę, -esz, których temat kończy się na spółgłoskę k, owo tematyczne k w formach czasu teraźniejszego wymienia się na cz, jak w płakać : płaczę. Formy czasu teraźniejszego czasowników z końcowym tematycznym t miały historycznie typową dla polszczyzny (por. np. kobieta : kobiecy) wymianę głoskową t : c, np. szeptać : szepcę, kołatać : kołacę, lecz w formach tych przez analogię do czasu teraźniejszego czasownika płacze pojawiało się tematyczne cz zamiast c i doszło to tego, że dziś częstsze są formy z cz: szepczę, kołaczę (zob. też W. Doroszewski, O kulturę słowa, t. 1, Warszawa 1964, s. 303). To że istnieją (bo bywają używane) formy imiesłowu przymiotnikowego czynnego !szeptający, jest dla językoznawcy znakiem, że nie wszyscy użytkownicy polszczyzny chcą pamiętać o tym, że w niektórych formach tego czasownika dochodzi do wymian spółgłoskowych, tworzą zatem imiesłów, pomijając tę niejako zniekształcającą temat czasownika oboczność. Używając języka, pragniemy wkładać w tę czynność jak najmniej wysiłku, nie obciążając zbytnio pamięci, stąd bierze tendencja do usuwania wyjątków. Byś może za jakiś czas forma !szeptający zostanie zaaprobowana przez normę językową, odnotowana w słownikach, uznana za wariantywną formę tego imiesłowu. Byłby to proces zgodny z tendencją do ekonomizacji środków językowych.
Katarzyna Wyrwas

Odmiana2007-06-27
Mam wątpliwość dotyczącą odmiany liczebników: jeśli wyobrazić sobie braci bliźniaków (bez żadnych aluzji), tak samo sprawnych biegaczy, to przybiegliby do mety pierwsi, drudzy, trzeci, czwarci, piąci, szóści, siódmi, ósmi, dziewiąci, dziesiąci? A gdyby byli 164.? Czy odmieniamy w tym wypadku sześćdziesiąci? Jaka jest ogólna zasada odmiany liczebników w zależności od tego, czy są dziesiątymi, tysiącznymi czy setnymi? Mówimy przecież – w dwa tysiące siódmym roku, a nie – w dwutysięcznym siódmym, ale – w tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym czwartym, a nie – w tysiąc dziewięćset osiemdziesiąt czwartym.
Generalnie liczebniki porządkowe wyższe niż 3-cyfrowe odmieniają tylko 2 ostatnie liczby, więc: sto dwudziesty czwarty, tysiąc sto dwudziesty czwarty, milion sto tysięcy sto dwudziesty czwarty itd. (jesli jest 2008 - to oczywiście dwa tysiące ósmy). Bliźniacy mogliby być pierwsi lub drudzy (gdyby przybiegli jednocześnie). Teoretycznie mogliby przybiec jako szóści lub jedenaści – „dziwność” formy wynika z jej rzadkości; dlatego sama powiedziałabym raczej, że przybiegli, zajmując ósme // jedenaste miejsce . Wszelako generalnie liczebniki porządkowe odmieniają się jak przymiotniki, odpowiednio: twardo- lub miękkotematowe.
Ewa Jędrzejko
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2007-06-27
Jak odmienić nazwisko Szyngiel – Szyngla czy Szyngiela?
Jak podaje Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego, nazwiska polskie zakończone na -el, jeśli tylko w równobrzmących z nimi rzeczownikach pospolitych tracą w odmianie samogłoskę e, odmieniane są z opuszczeniem jej w przypadkach zależnych, np. Wróbel – D. Wróbla (nie: *Wróbela), bo wróbel – D. wróbla; Dekiel – D. Dekla (nie: *Dekiela), bo dekiel – D. dekla. W nazwiskach Polaków o postaci nietożsamej z rzeczownikiem pospolitym najczęściej w przypadkach zależnych zachowuje się e, np. Lelewel – D. Lelewela; Korbel – D. Korbela. W nazwiskach pochodzenia obcego na -el o zachowaniu lub opuszczeniu [/]e w odmianie decyduje najczęściej stopień adaptacji nazwiska do języka polskiego. Tak więc nazwiska mające na gruncie polskim dłuższą tradycję, jak Hegel, Wedel, Mendel, także: Havel, na ogół tracą w odmianie e: Hegel – D. Hegla, Wedel – D. Wedla, Mendel – D. Mendla, Havel – D. Havla. W odmianie nazwisk osób współcześnie żyjących i nazwisk nie dość ugruntowanych w polskiej tradycji językowej, najczęściej zachowuje się e, np. Orwell – D. Orwella, Fernandel – D. Fernandela, Cromwell – D. Cromwella, Kinkel – D. Kinkela. Wyjątek stanowią nazwiska francuskie, w których ostatnia sylaba jest akcentowana, np. Claudel [wym. Klodel]. Zawsze zachowujemy w ich odmianie samogłoskę e: Claudel – D. Claudela, Ravel – D. Ravela.
Jeśli więc idzie o nazwisko Szyngiel, to jako nazwisko pochodzenia obcego oraz nazwisko nietożsame z żadnym polskim rzeczownikiem pospolitym powinno zachować e we wszystkich przypadkach odmiany: M. Szyngiel, D. Szyngiela, C. Szyngielowi, B. Szyngiela, N. Szyngielem, Ms. Szyngielu. Nazwiska z tzw. e ruchomym podlegają jednak również innym uwarunkowaniom, ponieważ o wyborze określonej formy – Szyngiela bądź Szyngla – i jej użyciu w danym środowisku decyduje zwyczaj, który zwykle narzucają nosiciele nazwiska. Jeśli więc Jan Szyngiel wyraźnie życzy sobie, aby mówić, że nie ma Jana Szyngla, że przyglądam się Janowi Szynglowi i mówię o Janie Szynglu, to należy takie życzenie respektować. Jeśli natomiast o nic nam nie wiadomo o preferencjach nosiciela nazwiska, bezpieczniej je odmienić z samogłoską e, będzie bowiem bardziej jednoznaczne.
Katarzyna Wyrwas

Ortografia2007-06-27
Czy drewno świerkowe jest średniotwarde, średnio-twarde, czy też średnio twarde?
Drewno świerkowe jest średnio twarde, ponieważ w polszczyźnie wyrażenia złożone z dwóch członów, z których pierwszy jest przysłówkiem, a drugi przymiotnikiem (lub też imiesłowem odmiennym) określanym przez ten przysłówek, traktuje się ja zestawienia i pisze rozdzielnie, por. przykłady ze słownika: cicho piszący, daleko idący, dziko rosnący, szybko schnący, świeżo malowany, średnio zamożny, czysto naukowy, rdzennie polski, wiecznie młody, lśniąco biały itd. (Wielki słownik ortograficzny PWN pod red. E. Polańskiego, reguła 134). Istnieją również tego typu wyrażenia, które nazywają trwałą właściwość obiektu i scaliły się, np. ciężkostrawny, krótkowidzący, słabowidzący (o wadach wzroku i słuchu), długogrający (o płycie).
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2007-06-27
Mam wątpliwość co do pisowni wyrazu święty w następującym kontekście: chodzi o tytuł książki Żywoty świętych, ale w tej szczególnej sytuacji, gdy mam na myśli konkretnych ŚWIĘTYCH, naszych ŚWIĘTYCH, np. patronów kościoła, powiedzmy Kosmę i Damiana. Moją intencją jest podkreślenie, że wyraz święci jest substytutem ich imion własnych. Czy wówczas poprawny będzie zapis Żywoty Świętych (drugi wyraz dużą literą)? Tak napisałam, ale spotkałam się z krytyką. Może moja intencja była słabo czytelna? A może jest jakaś żelazna zasada, która rozstrzyga jednoznacznie, jak to ma być poprawnie zapisane: albo świętych, albo Świętych.
W istocie wydaje się, że Pani intencja w zaproponowanym zapisie nie jest zbyt czytelna. Zapisem tytułu rządzą precyzyjne zasady, w myśl których taki zapis jest błędny. Wielką literą piszemy wprawdzie nazwy własne osób świętych (także rzeczowniki będące składnikami indywidualizującymi w nazwie wielowyrazowej, np. Święty Jan Ewangelista, Święty Paweł Apostoł), ale wtedy gdy połączone są z konkretnym imieniem świętego. Zauważmy ponadto, że przymiotnik święty zapisujemy wielką literą tylko wtedy, gdy występuje w postaci pełnej, nie zaś skróconej. Jeżeli używamy skrótu, zapisujemy go małą literą, np.: św. Jan Ewangelista, św. Paweł Apostoł.
Aldona Skudrzyk
Ortografia2007-06-27
Jak poprawnie zapisać – dane tele-adresowe czy teleadresowe
W polszczyźnie obowiązuje łączny zapis cząstki tele- (por. E. Polański, A. Skudrzyk Słownik pisowni łącznej i rozdzielnej), a zatem daneteleadresowe i książka jest teleadresowa, co potwierdza np. Wielki słownik wyrazów obcych PWN pod red. M. Bańki, który odnotowuje taki przymiotnik.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2007-06-27
Czy wyraz tico (określający nazwę samochodu) odmienia się przez przypadki?
Wyrazy tego typu - tzn. wyrazy nowo zapożyczone rodzaju nijakiego zakończone na -o są najczęściej nieodmienne, por. logo.
Aldona Skudrzyk
Odmiana2007-06-27
Zastanawiałam się ostatnio nad liczbą mnogą wyrazu tło (tła). Jak w tym przypadku wyglądałby dopełniacz lm.?
Bardzo ciekawe pytanie! Z moich obserwacji wynika, że dosyć spora część rodowitych użytkowników języka polskiego ma z wyrazem tło problem. Ma on kilka znaczeń: 1. dalszy plan w przestrzeni, przed którym występują osoby lub umieszczone są przedmioty; też: część obrazu na dalszym planie, 2. jednolita barwa jakiejś płaszczyzny, na której jest deseń odmiennej barwy, 3. miejsce, środowisko, warunki, w których ktoś działa lub coś się dzieje; też: stosunki panujące w danym okresie, 4. podłoże, źródło czegoś, 5. coś mało znaczącego, 6. cicha, ledwie zauważalna muzyka lub inne dźwięki towarzyszące czemuś. Dopełniacz liczby mnogiej od słowa tło brzmi teł (podobnie jak w parze cło- ceł). Jest formą rzadko używaną (zob. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego), dlatego może wydawać się użytkownikom nieco dziwaczna. Warto jednak zauważyć, że odmiana tego wyrazu nie przysparza kłopotów producentom teł fotograficznych.
Anna Majdak
Ortografia2007-06-27
Czy można uznać za poprawny zapis w art. 80 Traktatu WE, czy też zmienić Traktat na traktat
W zapisie w art. 80 Traktatu WE/i] słowo traktat powinno się zapisać wielką literą, jako że według Wielkiego słownika ortograficznego PWN zapisujemy w ten sposób pierwszy wyraz w jedno- wielowyrazowych tytułach utworów literackich i naukowych, w tytułach ich rozdziałów, w tytułach dzieł sztuki, zabytków językowych, odezw, deklaracji i ustaw. Piszemy np. Konstytucja 3 maja. Zapis małą literą możliwy byłby w przypadku, gdyby słowo traktat określało wydarzenie lub akt dziejowy, jak np. traktat wersalski.
Ewelina Pałka
Odmiana2007-06-27
Czy można określić stronę czasownika w trybie rozkazującym, np. czasownika spójrz?
Tak; formy rozkaźnikowe są tworzone od podstawy w stronie czynnej (strony inne niż czynna mają swoje morfologiczne wykładniki (-n- // -t- dla biernej; się - dla zwrotnej).
Ewa Jędrzejko

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131