Najczęściej zadawane pytania (225) Ortografia (581) Interpunkcja (191) Wymowa (69) Znaczenie (259) Etymologia (301) Historia języka (24) Składnia (331) Słowotwórstwo (135) Odmiana (327) Frazeologia (131) Poprawność komunikacyjna (187) Nazwy własne (428) Wyrazy obce (89) Grzeczność językowa (40) Różne (161) Wszystkie tematy (3254)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Słowotwórstwo2006-01-20
Czy do kobiety, pełniącej funkcję Starosty Powiatu powinnam zwracać się: pani starosto, czy też starościno?
Wyraz starosta ma odpowiednik żeński starościna, ale nie w znaczeniu ‘starosty powiatu’, tylko na przykład starosta i starościna na weselu czy też w znaczeniu ‘osoba przewodząca jakiejś grupie’ (np. starościna roku na studiach). Starościna dawnej polszczyźnie był używany w znaczeniu ‘żona starosty’ (podobnie jak starościanka ‘córka starosty’ istarościc ‘syn starosty’). Tak więc forma proponowana przez Panią jako pierwsza, czyli pani starosto jest lepsza. Zwykle oficjalne nazwy zawodów, funkcji, stopni i tytułów naukowych w przypadku kobiet są nieodmieniane: pani profesor, pani doktor, pani psycholog, ale wyraz starosta odmienia się według wzoru odmiany żeńskiej, więc pani starosta powiedziała, spotkałam się z panią starostą i pani starosto, proszę panią starostę o potwierdzenie spotkania.
Romualda Piętkowa
Słowotwórstwo2006-01-11
Czy i jak tworzyć wyraz oznaczający kobietę doktor?
Istnieje w języku polskim możliwość tworzenia nazw żeńskich od rzeczowników męskich – najczęściej za pomocą przyrostka -ka, np. lekarz → lekarka, student → studentka, fryzjer → fryzjerka itp., dlatego też nie ma przeszkód formalnych, aby od rzeczownika doktor utworzyć żeńską formę doktorka. Oprócz wspomnianych aspektów słowotwórczych, formalnych, istnieją jednak w języku także inne względy natury społecznej, zwyczajowej, a one raczej nie dopuszczają formy doktorka – nawet jeżeli taki wyraz zostanie użyty, to ma on zabarwienie ironiczne, deprecjonujące. Wiąże się to z występującym w polszczyźnie zwyczajem, że od nazw określających stopnie naukowe (magister, doktor, profesor) czy też urzędy (dziekan, rektor, minister, premier, prezydent), także niektóre zawody (inżynier, architekt), nie tworzymy nazw żeńskich metodami słowotwórczymi, ale dodajemy rzeczownik pani, a więc pani doktor, pani minister, pani dziekan. Charakterystyczne dla takich połączeń jest to, że w zdaniu odmienia się tylko człon pierwszy (pani), np. rozmawiałem z panią doktor, nie widziałem pani dziekan, słyszałam o pani minister. Jeżeli do tytułu naukowego czy nazwy urzędu dodane jest nazwisko, wówczas możemy pominąć wyraz pani, np. rozmawiałem z doktor Nowak, nie widziałem dziekan Kowalskiej, słyszałam o minister Kamińskiej. Różnica między formą żeńską a męską w użyciu tego typu wyrazów polega na tym, że forma żeńska pozostaje w zdaniu nieodmienna, natomiast męska podlega pełnej odmianie, np. rozmawiałem z doktorem Nowakiem, nie widziałem dziekana Kowalskiego, słyszałam o ministrze Kamińskim.
Mirosława Siuciak
Słowotwórstwo2006-01-11
Moje pytanie dotyczy zagadnień związanych z podziałem stopniowania przymiotników i przysłówków. Różne słowniki i podręczniki szkolne proponują różne kategorie podziałów: A) proste, B) opisowe, C) nieregularne albo: A)proste, B)opisowe, albo: A) proste regularne, B) proste nieregularne, C) opisowe. Który z tych podziałów jest najbardziej poprawny metodycznie (dla klasy szóstej szkoły podstawowej)?
Myślę, że w celu uporządkowania informacji o stopniowaniu dobrze byłoby wykorzystać informacje zawarte w Małym słowniku terminów gramatycznych B. Cząstki-Szymon, H. Synowiec, K. Urban, który został przygotowany przez metodyków w oparciu o program nauczania języka polskiego w szkole podstawowej. Autorki, wyróżniając stopniowanie regularne, nieregularne i opisowe, klarownie objaśniają, czym poszczególne typy różnią się od siebie.
Ewa Biłas-Pleszak
Słowotwórstwo2005-12-13
Ostatnio w supermarkecie Tesco przy jednej z kas ujrzałam tabliczkę Kasa nieczynna. Za nieudogodnienia przepraszamy. Czy istnieje słowo nieudogodnienie? Zawsze wydawało mi się, że powinno to być uniedogodnienie, ale nie jestem już pewna, bo żadnego z powyższych słów nie ma w łowniku języka polskiego! Najprościej byłoby powiedzieć niedogodności, ale chciałabym wiedzieć, czy uniedogodnienia (nieudogodnienia?!) mają jakąś racje bytu.
Żaden słownik nie jest w stanie zarejestrować wszystkich wyrazów, bo mamy do czynienia z klasą otwartą. Neologizm nieudogodnienie należy zakwalifikować do wyrazów potencjalnych, utworzonych zgodnie z regułami słowotwórczymi polszczyzny: por. lubienie → nielubienie, przybycie → nieprzybycie, też: nieprzystosowanie, nieoddanie, niespłacenie np. długu. Regułami derywacyjnymi można interpretować ciągi: dogodny → udogodnić → udogodnienie → *nieudogodnienie, też: lepszy → ulepszyć → ulepszenie – *nieulepszenie, wolny → uwolnić → uwolnienie → *nieuwolnienie. Jest zatem nieudogodnienie innowacją językową, zakotwiczoną w systemie języka, ale nieakceptowaną przez wszystkich użytkownika języka (dlatego dałam gwiazdkę). Z punktu widzenia semantyki podanego wypowiedzenia (Kasa nieczynna. Za nieudogodnienia przepraszamy) neologizm nie jest fortunny. Wprawdzie mamy możliwy do zaprzeczenia rzeczownik odsłowny udogodnienie, ale czynna kasa w sklepie jest stanem normalnym, który trudno nazwać udogodnieniem, a tylko wtedy można by mówić o znaczeniu braku czy przeciwstawności przedrostkowego nie- (nieudogodnienie). Ma zatem rację autorka pytania, że użycie potencjalnego nieudogodnienie w ogłoszeniu jest niewłaściwe. Zdecydowanie lepszy jest rzeczownik odsłowny uniedogodnienie (pochodny od czasownika uniedogodnić, ten zaś od przymiotnika niedogodny, podobnie: unieruchomienie od unieruchomić, a ten od nieruchomy). Jeszcze innym, prostszym sposobem jest użycie nazwy cechy: niedogodność ‘to, że coś jest niedogodne’.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2005-12-06
Czy program komputerowy napisany w języku Pascal można nazwać programem paskalowym czy pascalowym? A napisany w języku Basic – basicowym, bo raczej nie basikowym.
Przymiotniki od nazw języków i programów komputerowych mają z reguły końcówkę -owy, np. HTML-owy, windowsowy. To argument na korzyść form pascalowy (ewentualnie paskalowy), basicowy, które należy uważać za wzorcowe.
Jan Grzenia
Słowotwórstwo2005-11-15
Czy istnieje żeńska forma słowa heros - tzn. heroska? Czy użycie takiej formy jest poprawne? Istnieje słowo o podobnym znaczeniu – heroina, ale ona kojarzy mi się jednoznacznie z kobieta uwodzącą, seksualną, a nie z silną, waleczną osoba. Dlatego chciałam zapytać, czy istnieje takowe rozróżnienie, czy też nie. Dziękuję za odpowiedź.
Forma żeńska od heros to heroina. Inny słownik języka polskiego pod redakcją Mirosława Bańki podaje następującą definicję tego słowa: ‘aktorka lub bohaterka’. W dyskursie teorii literatury to słowo jest używane. Skojarzenia z kobietą uwodzicielską mają charakter jednostkowy, czyli są właściwe tylko osobie zadającej to pytanie.
Żaden ze współczesnych słowników języka polskiego nie notuje słowa heroska. Choć słowo wymyślone przez pytającego jest zgodne z polskim systemem słowotwórczym (aktor > aktorka, pisarz > pisarka, bohater > bohaterka), to jednak nie istnieje w leksyce polskiej. Nie ma potrzeby dublowania formy żeńskiej już istniejącej, czyli wyrazu heroina.
Małgorzata Kita
Słowotwórstwo2005-11-08
Chciałbym spytać o możliwość utworzenia przymiotnika od wyrazu obcego pochodzenia tabu. Zastanawiam się, czy funkcjonujący gdzieniegdzie wyraz tabuiczny jest dopuszczalny. Słowo tabu pojawia się ostatnio tak często, że konieczność używania stosownego przymiotnika wydaje się nagląca.
Przymiotnik od tabu już istnieje, brzmi tabuistyczny i jest odnotowany w kilku słownikach (np. Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza, Wielki słownik wyrazów obcych pod red. M. Bańki, Wielki słownik ortograficzny PWN pod red. E. Polańskiego. Forma tabuiczny pojawia się w tekstach, ale jest rzadka.
Katarzyna Wyrwas
Słowotwórstwo2005-11-04
Czy da się tworzyć poprawne przymiotniki od nazw geograficznych typu Turku i Tartu?
Od Tartu mamy utrwaloną formę tartuski. Od drugiej nazwy (i podobnie zakończonych) nie tworzy się przymiotnika, ale można by stosować analogicznie zbudowaną formę turkuski.
Jan Grzenia
Słowotwórstwo2005-10-31
Czy istnieje słowo niekatolik w języku polskim?
Słowo to istnieje, choć niekoniecznie musi być odnotowane w słownikach ogólnych języka polskiego, ponieważ te z reguły nie zawierają rzeczowników zaprzeczonych, które w sposób regularny można utworzyć za pomocą odpowiedniego przedrostka. Wystarczy jednak wpisać wyraz niekatolik do stosownego okienka na stronie PWN, na której udostępniany jest w wersji elektronicznej Wielki słownik ortograficzny PWN pod red. E. Polańskiego, aby się przekonać, że wyraz ów jest oficjalnie odnotowany. Aby być pewnym, że rzeczownika niekatolik się używa, wystarczy go wpisać do dowolnej wyszukiwarki internetowej.
Katarzyna Wyrwas
Słowotwórstwo2005-05-16
Przeglądając strony Państwa poradni językowej, trafiłem na fragment, który wręcz zmroził krew w moich żyłach! Jak się nazywa mieszkanka Szczecinka? Odpowiedź: Według Słownika nazw własnych Jana Grzeni jest to szczecinczanka, pisana oczywiście małą literą. Jako, że byłem przez 20 pierwszych lat mego życia szczecineczczaninem (czy może szczecinczaninem?) miałem z problemem takiej odmiany wielokrotnie kontakt, ale nie spotkałem się z odmianą proponowaną przez pana Grzenię. Do tej pory byłem święcie przekonany, że mieszkanka Szczecinka to szczecineczczanka - tak mnie uczyli w szczecineckiej szkole... Proszę o wyjaśnienie, bo właśnie powoli załamuje się moje poczucie lokalnej tożsamości ;-).
Nie trzeba tej sprawy widzieć tak dramatycznie, ponieważ tworzeniem nazw mieszkańców rządzi czytelny proces słowotwórczy. Nazwy mieszkańców polskich miejscowości tworzymy, dodając do tematu dopełniacza przyrostki -anin albo -czyk (bardzo rzadko), czemu mogą towarzyszyć oboczności wywoływane przez przyrostek. W naszym wypadku mamy Szczecink- -anin = szczecinczanin. W razie wątpliwości proszę porównać: Turek - turczanin, koniec - końcowy. Jak widzimy, formę !szczecineczczanin trzeba uznać za błędną z co najmniej 2 powodów. Po pierwsze, samogłoska -e- w zakończeniu tematu nie może być zachowana, po drugie, przyrostkiem jest -anin, a nie -czanin.
Jan Grzenia
Słowotwórstwo2005-03-21
Jestem mieszkanką Złocieńca. Kiedyś w moim mieście zorganizowano wystawę pod tytułem: Złocieniecczanie ze Złocieńcem w tle. Wątpię, aby poprawna była nazwa mieszkańców – złocieniecczanie, wydaje mi się, ze bardziej poprawne jest złocienianie.
Wzorcowa forma wyrazu oznaczającego mieszkańca Złocieńca to złocieńczanin (forma żeńska złocieńczanka, zbiorowa złocieńczanie). Podstawą, od której takie wyrazy tworzymy, jest temat dopełniacza (Złocieńc-), do tego dochodzi wymiana głoskowa c:cz, podobnie np. kończyć od koniec, zgorzelczanin od Zgorzelec.
Jan Grzenia
Słowotwórstwo2005-03-21
Czy spotkany przeze mnie przymiotnik kierkeaardiańskie wyrzeczenie jest poprawny? Jeśli nie, to proszę o jego poprawę. Dziękuję.
Jest poprawny, chociaż nie używany. Spotyka się natomiast kierkegaardowski // Kierkegaardowski.
Jan Grzenia
Słowotwórstwo2005-01-30
Czy istnieje związek między wyrazami spód i spodek? Czy drugi wyraz jest podzielny słowotwórczo? Z góry dziękuję za odpowiedź.
Wyraz spodek jest podzielny słowotwórczo – pochodzi od wyrazu spód, do którego został dodany przyrostek -ek, a oznacza ‘coś, co jest pod spodem’, przedmiot, który znajduje się pod spodem (najczęściej filiżanki, szklanki itp.).
Mirosława Siuciak
Słowotwórstwo2005-01-14
Czy istnieje takie słowo jak współudziałowej? Kontekst w zdaniu wygląda tak: Czyni to poprzez m.in. zwiększenie kwoty współudziałowej dodatkowego podatku regionalnego...
Przymiotnika współudziałowy nie odnotowują słowniki języka polskiego ani Korpus Języka Polskiego PWN, nie ma go także na stronach internetowych. Jest on utworzony od rzeczownika współudział, ale – mimo że strukturalnie poprawny pod względem słowotwórczym – niekoniecznie musi być zaakceptowany, zwłaszcza przez językoznawców. Współcześnie obserwujemy w polszczyźnie nadmierną ekspansję przymiotnikowego przyrostka słowotwórczego -owy, a nowe wyrazy w ten sposób utworzone często niepotrzebnie zastępują naturalne i zrozumiałe w naszym języku konstrukcje składniowe z przydawką rzeczowną typu kwota czegoś (w dopełniaczu). Moim zdaniem lepiej byłoby w tym kontekście użyć właśnie konstrukcji kwoty współudziału.
Katarzyna Wyrwas
Słowotwórstwo2005-01-13
Bardzo proszę o rozstrzygnięcie sporu, który toczymy w agencji PR (jestem tam na praktyce). Kością niezgody jest leksem medialny - i tu pojawia się problem: mediowy czy medialny? Znalazłam w Internecie stanowisko prof. M. Bańko, który zaleca formę medialny. Ciekawa jestem jednak Pani stanowiska w tej sprawie. Pozdrawiam, Anna K.
Sporu tego nie można rozstrzygnąć w łatwy sposób, bo współcześnie mediowy pojawia się w nieco innym znaczeniu i w innych kontekstach niż medialny, o wyborze któregoś z tych wariantów decyduje więc intencja mówiącego. Mediowy, nadal znacznie rzadszy i nie odnotowany jeszcze przez słowniki języka polskiego, ma ogólniejsze znaczenie ‘odnoszący się do mass mediów’, medialny natomiast oprócz tego znaczenia ma również inne: ‘właściwy mediom’, ‘typowy dla mediów’, ‘znany z mediów, popularny dzięki mediom’, a także ‘podziwiany, uwielbiany przez media, często pojawiający się w mediach’ (por. osobowość medialna na wzór osobowości telewizyjnej). Moje poglądy w tej kwestii nie odbiegają za bardzo od opinii Mirosława Bańki. Wolę przymiotnik medialny. Zwykle nie jestem oporna na nowinki językowe, ale przymiotnik mediowy nie podoba mi się zdecydowanie. Drażni mnie nadmierne rozpowszechnienie przyrostka -owy, który tworzy wiele derywatów niedostatecznie precyzyjnych znaczeniowo (por. choćby fundusze pomocowe czy sklep nurkowy, a ostatnio także modowy wizjoner, fotograf, reportaż).
Katarzyna Wyrwas
Słowotwórstwo2004-12-07
Czy istnieje forma serbo-chorwacki czy tylko serbsko-chorwacki?
Słowniki (na czele z Wielkim słownikiem ortograficznym) odnotowują postać serbsko-chorwacki w znaczeniu ‘serbski i chorwacki’. Wprawdzie w Internecie znaleźć można ponad 100 przykładów z formą serbo-chorwacki, jednak forma serbsko-chorwacki widnieje w prawie siedem razy większej ilości dokumentów.
Katarzyna Wyrwas
Od końca XIX wieku serbsko-chorwacki był wspólnym językiem Serbów, Chorwatów, Czarnogórców i bośniackich muzułmanów. Po uchwałach parlamentów Chorwacji, Serbii i Bośni uznano chorwacki, serbski i bośniacki za 3 odrębne języki południowosłowiańskie. Wobec faktu równouprawnienia języków wydaje mi się, że formę serbsko-chorwacki tym bardziej należy uznać za jedynie poprawną.
Aldona Skudrzyk
Słowotwórstwo2004-11-30
Czy istnieje przymiotnik zarodny związany z rzeczownikiem zarodnik na przykład?
Współcześnie od rzeczownika zarodnik tworzy się przymiotnik zarodnikowy (stan ten odnotowuje choćby Uniwersalny słownik języka polskiego PWN pod red. S. Dubisza. Do połowy XIX wieku używany był natomiast przymiotnik zarodny pochodny od rzeczownika zaród oznaczającego ‘nowy organizm rozwijający się z zapłodnionej komórki jajowej; zawiązek młodej rośliny’, co odnotowuje Słownik języka polskiego PWN pod red. W. Doroszewskiego oraz Słownik języka polskiego S.B. Lindego (wydany w latach 1807-1814).
Katarzyna Wyrwas
Słowotwórstwo2004-11-10
Spotykam się coraz częściej w zaproszeniach konferencyjnych z określeniem przerwa kawowa. Czy można tak powiedzieć, czy raczej poprawne jest określenie przerwa na kawę? Wydaje mi się, że to pierwsze pochodzi z tłumaczenia angielskiego coffee break.
Podany przez Panią przykład przerwa kawowa jest przejawem zastępowania w języku polskim przymiotnikami wyrażeń przyimkowych lub innych konstrukcji składniowych. Ekspansja wyrażeń z przymiotnikiem (zwłaszcza z przyrostkiem -owy) jest dość silna. Pojawiają się lody gałkowe, hurtownie nabiałowe, drogi autostradowe, środki pomocowe i inne. Te dookreślające przymiotniki precyzują znaczenie członu nadrzędnego, nazwy z nimi zaczynają pełnić funkcję terminu, są krótkie i wygodne. Ale czy ładne i konieczne w każdym typie kontaktu językowego? Raczej nie. Wprawdzie dla zauważonej przez Panią przerwy kawowej jest wzór w postaci przerwy śniadaniowej, jednak w zaproszeniu (tekście pisanym) nie stosowałabym takiej konstrukcji i pozostałabym przy przerwie na kawę. Może piszący uważają, że przerwa na kawę jest za mało oficjalna i stąd to nowe, nieugruntowane w języku polskim, połączenie. A może w tekście zaproszenia zrezygnować z dookreślającego na kawę? Czy potrzebny jest ten stopień precyzji? Po prostu przerwa, a czy pijemy wtedy kawę, herbatę, wodę, sok, wynika z naszej wspólnej wiedzy o świecie i indywidualnych preferencji.
Romualda Piętkowa
Słowotwórstwo2004-11-06
Proszę o ocenę: która z form jest bardziej poprawna – dwuipółletni czy dwuipółroczny?
W polszczyźnie istnieją supletywne formy odmiany niektórych wyrazów, czyli formy tworzące jeden wzorzec deklinacyjny lub koniugacyjny, ale nie związane pokrewieństwem etymologicznym, np. człowiek – ludzie, ja – mnie, dobry – lepszy, być – jest. Rzeczownik lata w liczbie mnogiej stanowi formę supletywną rzeczownika rok i stąd pewnie wynika problem z wymienionymi w pytaniu wyrazami. Problem jest jednak łatwy do rozwiązania, wystarczy bowiem zastanowić się, jaką definicję przypisalibyśmy każdej z tych form – dwuipółroczny to ‘taki, który ma dwa i pół roku’, a dwuipółletni to ‘taki, który ma dwa i pół lata’. Oczywiste jest, że po polsku mówimy dwa i pół roku, a zatem te właśnie wyrazy posłużyły do utworzenia wyrazu złożonego dwuipółroczny! Nawet na stronach internetowych nie ma ani jednego poświadczenia dla dwuipółletniego. Przymiotnik dwuipółletni znajduje się jednak w Wielkim słowniku ortograficznym PWN pod red. E. Polańskiego, nie można go zatem uznać za formę niepoprawną. Z punktu widzenia logicznego i słowotwórczego bardziej poprawna wydaje mi się forma dwuipółroczny, ale język nie zawsze idzie w parze z logiką.
Katarzyna Wyrwas
Słowotwórstwo2004-11-06
Często używa się obecnie zwrotu na spółę lub na współę, co ma mniej więcej oznaczać, że np. kupujemy coś wspólnie, dzieląc się kosztami. Czy te zwroty są poprawne? A jeżeli tak, to który z nich?
Wyraz spółka ma w polszczyźnie przestarzałe znaczenie ‘wspólne działanie; wspólnota interesów, zamierzeń’ i w tym znaczeniu występuje dziś w zasadzie tylko w potocznych związkach frazeologicznych do spółki z kimś (według słowników częstszy w użyciu) oraz na spółkę z kimś, oba o znaczeniu ‘wspólnie, razem, łącznie z kimś’ (zob. Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza). Drugi z tych związków w potocznym języku środowisk młodzieżowych posłużył do utworzenia (przez ucięcie -k-) wyrażenia na spółę (pamiętam, że za moich wczesnoszkolnych czasów mówiło się spóła, kiedy chciało się coś od kogoś dostać, zwykle słodycze itp.). Połączenie do spółki w efekcie takiego samego zabiegu słowotwórczego dało do spóły(które np. na stronach internetowych jest używane trzy razy rzadziej niż na spółę). Oba wymienione potoczne związki frazeologiczne są utworzone poprawnie, zgodnie w typowym schematem często służącym do tworzenia zgrubień i wyrazów o nacechowaniu ekspresywnym (por. bułka – buła, dwójka – dwója itd.). Trzeba natomiast pamiętać, że na spółę i do spóły będą użyte poprawnie pod warunkiem, że znajdą się w wypowiedzi o charakterze potocznym, nieoficjalnym. Za niepoprawnie zbudowane uznać zaś należy wymienione w pytaniu połączenie na współę, ponieważ nie ma w polszczyźnie wyrażenia, od którego mogłoby zostać utworzone – jest to zapewne efekt dodania przedrostka w- do popularnego na spółę. Może na współę powstało, bo młodzieży znudziło się stare na spółę, którego używają nawet ich rodzice? Na współę jest jednak rzeczywiście używane, choć siedem razy rzadziej niż na spółę, i występuje – jak łatwo zauważyć np. w Internecie – prawie wyłącznie w tekstach blogów.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163