Najczęściej zadawane pytania (214) Ortografia (507) Interpunkcja (170) Wymowa (65) Znaczenie (207) Etymologia (283) Historia języka (21) Składnia (274) Słowotwórstwo (118) Odmiana (293) Frazeologia (116) Poprawność komunikacyjna (212) Nazwy własne (363) Wyrazy obce (72) Różne (147) Wszystkie tematy (2848)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Znaczenie2005-02-12
Czym zajmuje się felinolog?
Felinolog to specjalista w dziedzinie felinologii – nauki o kotach, ich anatomii, fizjologii, rasach i hodowli. Nazwa tego działu nauki pochodzi od francuskiego przymiotnika félin ‘koci’, ten zaś od łacińskiego rzeczownika felis ‘kot (zob. Wielki słownik wyrazów obcych PWN pod red. M. Bańki).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-02-12
Co to są herbicydy?
Herbicydy to termin rolniczy oznaczający ‘substancje chemiczne używane do niszczenia chwastów; środki chwastobójcze’ (zob. np. Wielki słownik wyrazów obcych PWN pod red. M. Bańki). O pochodzeniu tego wyrazu piszemy w dziale Etymologia.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-01-14
Mam pytanie dotyczące przymiotnika euroatlantycki. Nie ma go w słownikach. Może powinien być zapisany euratlantycki lub euro-atlantycki? Co on oznacza? Czy to taki, który ma związek z państwami członkowskimi NATO, czy może dotyczący relacji Europa - Stany Zjednoczone? Będę wdzięczna za pomoc. Małgorzata U.
Przymiotnik euroatlantycki znaleźć można – choć bez definicji – w Wielkim słowniku ortograficznym PWN pod red. E. Polańskiego, jego znaczenie natomiast (które Pani trafnie odczytała) podaje Uniwersalny słownik języka polskiego PWN pod red. S. Dubisza: ‘dotyczący Europy i Stanów Zjednoczonych’ (np. euroatlantyckie struktury bezpieczeństwa). Co do pisowni tego słowa, to jest ona zdecydowanie łączna – jak we wszystkich wyrazach złożonych z początkowym członem euro-, który wskazuje na związek z Europą czy Europejczykami.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-01-12
Czy istnieje takie słowo jak skonstytucjonalizowana? Całe zdanie brzmi: W projekcie ustawy została skonstytucjonalizowana instytucja X.
Imiesłowu skonstytucjonalizowany ani czasownika skonstytucjonalizować (czy konstytucjonalizować), od którego ów imiesłów pochodzi, nie odnotowują jak na razie słowniki ogólne języka polskiego. W Uniwersalnym słowniku języka polskiego PWN pod red. S. Dubisza jest natomiast pochodny od wspomnianego czasownika rzeczownik konstytucjonalizacja – termin polityczny i prawny o znaczeniu ‘wprowadzenie jakiegoś przepisu do konstytucji, uczynienie jakiejś zasady przepisem konstytucyjnym’. Czasownik konstytucjonalizować i jego formy w takim właśnie znaczeniu występują jednak w dyskusjach politycznych, np. Klubu Parlamentarnego Unii Pracy na temat zmian w Konstytucji, senackiej Komisji Ustawodawstwa i Praworządności, a także na stronie Biura Regionalnego Województwa Śląskiego w Brukseli (brws.silesia-region.pl) czy na łamach Gazety Wyborczej (z 9 V 2000): Czy rewolucyjne obietnice, które przynajmniej na pierwszym etapie były w przeważającym stopniu obywatelskie i kosmopolityczne da się - żeby użyć zwrotu Bruce’a Ackermana - skonstytucjonalizować? Jakie są szanse, że kraje te zbudują konstytucje wolności celem pozbycia się spuścizny autarchii, obskurantyzmu, postaw plemiennych, resentymentów i stworzą ochronę dla świeżo nabytych obszarów autonomii?. Wniosek jest następujący: imiesłów skonstytucjonalizowany jest w polszczyźnie używany, choć być może nieczęsto. Nie jest jeszcze odnotowany w słownikach, ale został utworzony poprawnie i można go używać.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-01-07
Co oznacza wyraz Beniaminek?
Beniaminek pisany wielką literą to zdrobnienie od imienia Beniamin, ale myślę, że nie o zdrobnienie tu idzie. Pisany małą literą beniaminek używany jest w polszczyźnie w znaczeniu ‘ulubione, zwykle najmłodsze, najbardziej pieszczone dziecko; także osoba dorosła, najmłodsza w jakimś gronie, którą się faworyzuje, otacza troskliwą opieką; ulubieniec; pupilek’ (por. Słownik języka polskiego PWN pod red. M. Szymczaka, Wielki słownik wyrazów obcych PWN pod red. M. Bańki). Określenie to jest w naszym języku biblizmem, ponieważ wywodzi się z Biblii, a jednocześnie eponimem, ponieważ pochodzi od imienia Beniamin. Beniamin był najmłodszym synem patriarchy biblijnego, Jakuba, i jego żony, Racheli, która umarła w połogu po urodzeniu Beniamina. Nazwała syna Benoni, co oznaczało ‘syn mego bólu’, ale po jej śmierci ojciec zmienił to imię na bardziej optymistyczne Beniamin, oznaczające ‘syn szczęścia, syn prawicy’ (por. W. Kopaliński Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych). Wyraz beniaminek współcześnie często pojawia się w tekstach dotyczących sportu, a zwłaszcza futbolu w znaczeniu ‘drużyna, która w danym sezonie uzyskała awans do wyższej klasy lub ligi’ (Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-12-10
Co oznacza słowo gensek?
Gensek to skrótowiec złożeniowy, skomponowany z części wyrazów pełnej nazwy sekretarz generalny, a właściwie general’nyj sekretar’, ponieważ jest to skrótowiec rosyjski, niezbyt mile w polszczyźnie widziany i używany zwykle z ironią (por. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego). Inne podobnie utworzone skrótowce to rosyjskie politbiuro, rednacz, sowchoz, a ostatnio w naszym języku także i specsłużby, specustawa. Wzorem dla skrótowców złożeniowych, w których skład wchodzi cały wyraz określany i część wyrazu określającego, są też konstrukcje obce, takie jak Bundesbank, Amerbank, Inwestbank. Nowe skróty tego typu współcześnie tworzone nie są aprobowane przez językoznawców normatywistów i są kwalifikowane jako niepoprawne.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-12-09
Jak nazwać (opisać) po polsku charakterystyczne dźwięki wydawane np. przez Indian, zwane bodajże hałłakowaniem. Czy hałłakować ma jeszcze jakieś synonimy i jaka jest geneza tego słowa?
Hałłakowanie odnalazłam jedynie w kontekstach wskazujących na to, że są to dźwięki wydawane przez Tatarów, o Indianach ani słowa! Słownik języka polskiego PWN pod red. W. Doroszewskiego podaje, że hałłachowanie pochodzi od czasownika hałłachować (zapisywanego również jako ałłachować, ałłakować oraz hałłakować), który z kolei definiuje jako ‘wołać hałła!’. Tenże słownik podhasłem hałła! notuje: ‘okrzyk wojenny Turków i Tatarów; ałła!’ i podaje przykład użycia z Ogniem i mieczem H. Sienkiewicza. Okrzyk hałła! pochodzi od Allah- nazwy muzułmańskiego boga.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-12-08
Czy wobec młodego prawnika przed aplikacją można używać tytułu mecenas?
Obawiam się, że w tym przypadku słowo mecenas byłoby pewnym nadużyciem, ponieważ tytuł ten stosowany jest grzecznościowo wobec adwokatów.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-12-07
Proszę o podanie definicji wyrazu typoszereg. Sądząc z jego budowy, domyślam się, że to jakaś kontaminacja. Ponieważ występuje on w słowniku ortograficznym, sądzę, że jest to wyraz używany. W jakim jednak znaczeniu można go stosować? Czy poprawne są sformułowania typoszereg silosów produkowanych przez firmę i typoszereg naszych nowych suszarń? Czy możliwe jest, że pojęcie to jest nadużywane?
Typoszereg (angielski odpowiednik series of types) to wyraz nie odnotowany w słownikach jako osobne hasło (ale występuje np. w haśle dotyczącym Polskiej Normy w Nowej encyklopedii powszechnej PWN), choć używany często (i raczej nie nadużywany) w tekstach reprezentujących techniczną odmianę polszczyzny. Jest to złożenie słowotwórcze z wyrazów typ i szereg połączone interfiksem -o- (por. podobne klubokawiarnia, chłoporobotnik, żwirobeton, drzewostan, pieluchomajtki etc.). Skoro nie mamy słownikowej definicji typoszeregu, musimy spróbować ją skonstruować! Typoszereg to pojęcie związane z klasyfikacją rodzajową i jakościową oraz zamiennością wymiarową i funkcjonalną wyrobów. Można tym terminem określić grupę maszyn, urządzeń lub elementów (np. prefabrykowanych) określonego typu (projektu) o różnych parametrach technicznych, ale posiadających pewne wspólne cechy jakościowe, jak np. różne typy pojazdów, analizatorów laboratoryjnych, silosów, wentylatorów, zaworów, belek mostowych i in.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-12-07
Szanowni Państwo, mam problem z klasyfikacją produktów. Czy typ i model to synonimy? Jeśli firma produkuje silosy, suszarnie, transportery i in., to możemy mówić, że asortyment tej firmy to silosy, suszarnie, transportery? Jeśli w grupie suszarń mamy urządzenia o różnych parametrach, to każdy z nich stanowi odrębny typ (np. suszarnia typu A, typu B, typu C)?
Rozumowanie Pani jest poprawne. Rzeczowniki typ i model uznaje się za synonimy (jako takie odnotowują je np. A. Dąbrówka i E. Geller w Słowniku synonimów). Słownik języka polskiego PWN pod red. M. Szymczaka podaje definicję typu ‘model, wzór, któremu odpowiada pewna seria przedmiotów, ludzi, zjawisk, form’ i modelu ‘typ, rodzaj, fason’.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-12-06
Czy słowo dziwne użyte w stosunku do nazwiska osoby może być zrozumiane jako obraźliwe?
W polszczyźnie przymiotnika dziwny używa się w znaczeniu ‘odznaczający się czymś osobliwym, zwracający na siebie uwagę tą osobliwością; niezwykły, szczególny, nieokreślony, niezrozumiały’ (por. Słownik języka polskiego PWN pod red. M. Szymczaka). Ja sama z pewnością nie uznałabym za obraźliwe nazwanie mojego nazwiska dziwnym, zastanawiałabym się jedynie, dlaczego wywołuje ono zdziwienie.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-12-06
Co to znaczy OO lub ss np. w zwrocie klasztor oo. Marianów?
Skrót oo. oznacza ‘ojcowie’ (zakonnicy), a ss. ‘siostry’, ‘sancti (=święci)’ lub ‘strony’, ale myślę, że idzie Panu raczej o siostry zakonne. Oba skróty pisane są jako podwojone małe litery, z jedną kropką na końcu, czyta się odmieniając, np. klasztor ojców Marianów (zob. Słownik skrótów i skrótowców PWN Jerzego Podrackiego).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-12-06
Co to znaczy PT, np. PT klienci?
P.T. jest skrótem formuły grzecznościowej stosowanej w ogłoszeniach, listach itp. Pochodzi z łacińskiego pleno titulo i oznacza ‘pełnym tytułem, z zachowaniem należnych tytułów’. Wymawia się go [pe-te] (z akcentem na te), a pisze z kropkami (zob. Słownik skrótów i skrótowców PWN Jerzego Podrackiego, a także Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-12-05
Proszę o wytłumaczenie, co oznacza w języku polskim wyrażenie jaki wał i skąd się ono wzięło?
Rzeczownik wał to prasłowo występujące początkowo w znaczeniu ‘fala’. Jego pochodzenie należałoby najprawdopodobniej wiązać z czasownikiem *valiti, czyli ‘toczyć’. Współcześnie wyraz wał w opisach leksykograficznych ma cztery znaczenia: 1) ‘podłużne usypisko z ziemi; nasyp, szaniec’; 2) ‘wysoka fala na morzu, rzece itp.’; 3) techniczne a) ‘element maszyny w kształcie długiego walca’; b) ‘narzędzie służące do ugniatania gleby, do wyrównywania gruntu, nawierzchni drogowej’; 4) wulgarne ‘członek męski’.
Słownik najstarszej polszczyzny, czyli Słownik staropolski, notuje rzeczownik wał w formie dwóch odrębnych artykułów hasłowych: wał – ‘fala (morska)’ oraz wał – 1) ‘podłużny nasyp ziemny’; 2) ‘podłużnie uformowany jakiś materiał’: a) ‘bryła ziemi, gleba’; b) ‘wał trawy’; c) ‘zwój (tkaniny)’; 3) (kołowy) wał – ‘gruby walec drewniany, na którym jest osadzone koło młyńskie’; 4) w mylnym przekładzie czeskiego úval – ‘wąwóz’.
Sens obraźliwy lub wulgarny omawianego słowa poświadcza dopiero Słownik języka polskiego S. B. Lindego wydany w latach 1807-1814. Nacechowanie pejoratywne tegoż leksemu odnotowują współczesne słowniki, np.: Ludwik Stomma, Słownik polskich wyzwisk, inwektyw i określeń pejoratywnych, Warszawa 2000: wał – od wału korbowego, przez skojarzenie falliczne. Odpowiednik chuj; J. Anusiewicz, L. Skawiński, Słownik polszczyzny potocznej, Warszawa 1998: wał – grubiańskie ‘członek męski’, wał – obraźliwie ‘z niechęcią o mężczyźnie’; M. Grochowski, Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów, Warszawa 1995: 1. wał – ‘członek męski’, 2. jurny wał – ‘mężczyzna żądny przygód seksualnych’, 3. po jakiego / kiego wała...? – [zwrot retoryczno-pytajny] ‘nie ma sensu...’ 4. takiego wała! [używane w nawiązaniu do wcześniejszej wypowiedzi] ‘nie’, ‘nic z tego’, ‘mówiący wyraża odmowę działania zgodnego z czyjąś wolą’ pogardliwe.
Z powyższych przykładów wynika, iż dopiero współczesne opracowania leksykograficzne poświadczają wulgarne znaczenie wyrazu wał. Pamiętać jednak należy, iż przy tworzeniu słownika dawnej polszczyzny badacze mają do czynienia ze słowem pisanym i tylko takie teksty są materiałem do badań (nawet jeśli jest to tekst odzwierciedlający czyjąś ustną wypowiedź). Uwzględniwszy ponadto czynnik frekwencyjności, musimy zdawać sobie sprawę z faktu, że brak danego znaczenia (czy wyrazu) w słowniku nie musi świadczyć o tym, iż takiego sensu (słowa) nie było!
Joanna Przyklenk
Znaczenie2004-12-04
Dzień dobry, mam pytanie, które nasunęło się podczas rozmowy ze znajomym filologiem angielskim. Powiedział on takie zdanie: odpowiedz po nie w czasie jest nic nie warta. Zastanawiałyśmy się, czy jest to poprawne, bo chyba z punktu widzenia dzisiejszej polszczyzny nie. Może to jakiś archaizm? Dziękuję za odpowiedz. Pozdrawiam. Magdalena
Przede wszystkim - interesujący Panią wyraz piszemy łącznie. Poniewczasie oznacza ‘nie we właściwym czasie; zbyt późno; za późno’, np. Żałować czegoś poniewczasie. Po drugie – wyrazu ten do archaizmów raczej się nie zalicza, a wydany w 2003 roku Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza odnotowuje go bez kwalifikatorów typu archaiczny, dawny, przestarzały. Słownik ten podkreśla jedynie, iż jest to wyraz książkowy (czyli występujące w pisanej odmianie języka lub w starannych wypowiedziach mówionych, przeważnie należące do stylu publicystycznego lub literackiego), nie jest to w dodatku wyraz często używany. Prawdopodobnie z tych powodów mogą Panie odczuwać niepewność przy jego stosowaniu.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-11-26
Uprzejmie proszę o rozstrzygnięcie, czy wyraz żądać w poniższym zdaniu można uznać za synonim wyrazu wnosić: Uczestnicy mogą żądać sprostowania lub uzupełnienia protokołu, nie później jednak jak na następnym posiedzeniu.... Dokonana przeze mnie analiza definicji słownikowych obu wyrazów zdaje się wskazywać, że pojęcia te nie są w pełni synonimiczne, ponieważ żądać ma charakter o wiele bardziej kategoryczny niż wnosić. Żądanie można po prostu przyjąć bądź odrzucić, wniosek natomiast powinno się wnikliwie rozpatrzyć, a następnie wyrokować o jego zasadności. Innymi słowy: żądający dochodzi swych racji w sposób stanowczy, natomiast wnioskujący poddaje pod dyskusję pewną propozycję. Użycie słowa żądać (a nie wnioskować) byłoby zatem upoważnieniem do stanowczego dochodzenia swych racji i nie dopuszczałoby debaty nad zgłoszonymi postulatami. Dziękuję za opinię. Robert S.
Pana spostrzeżenia są jak najbardziej trafne. Czasowników żądać i wnosić nie sposób uznać za synonimiczne we współczesnej polszczyźnie. Według Słownika języka polskiego PWN pod red. M. Szymczaka żądać oznacza ‘ostro domagać się czegoś, usilnie dopominać się o coś; wymagać’, a wnieść to ‘przedstawić, przedłożyć komuś coś do rozpatrzenia, załatwienia (zwykle na piśmie)’, wniosek natomiast jest tym, co ktoś proponuje, projektem przedstawionym do rozważenia i decyzji, propozycją. Cytowane w pytaniu zdanie w moim rozumieniu komunikuje, że określone osoby jak najbardziej mogą kategorycznie domagać się sprostowania lub uzupełnienia protokołu. Oczywiście te same osoby mogłyby także WNOSIĆ o dokonanie stosownego sprostowania lub uzupełnienia, jeśli taka byłaby ich wola, nie wynika to już jednak ze znaczenia użytego w tekście czasownika żądać.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-11-25
Chciałabym zapytać, czym różni się sektor od branży. Czy sektor jest pojęciem szerszym? Czy może są to pojęcia tożsame?
Słownik języka polskiego PWN pod red. M. Szymczaka określa sektor jako ‘część gospodarki narodowej traktowaną odrębnie ze względu na określony typ własności środków produkcji’, np. sektor państwowy, prywatny, spółdzielczy, branżę natomiast definiuje jako ‘gałąź produkcji lub handlu obejmującą towary lub usługi jednego rodzaju’, np. branża metalowa, kupiecka, techniczna. Z przytoczonych definicji słownikowych wynika, że sektor jest pojęciem szerszym od branży.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-11-25
Co oznacza słowo tretować (np. w połączeniach słonina tretowana, tretowana mąka, utretowane masło)?
Czasownik tretować to dawniejsza wersja współczesnego tratować, który w znaczeniu kulinarnym w Słowniku języka polskiego S.B. Lindego (Lwów 1807-1814) przedstawiany jest następująco: tratować co w kuchni, spuszczać co na gorące masło, poza tym znajdujemy zwrot przetratować masło oznaczający w wodzie czystej przepłukać. Tratować, czyli rozetrzeć, można też było jabłka lub gruszki. Synonimami tretować były m.in. czasowniki gnieść i tłuc, a zatem poddane takim zabiegom mąkę i słoninę można było pewnie nazwać tretowanymi.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-11-23
Redaguję stare polskie rękopisy kulinarne z lat 1750-1910. Mam problem ze słowem chuchra - na pewno odnosi się to do rybich wnętrzności, ale których?
Chuchra w Słowniku języka polskiego S.B. Lindego (Lwów 1807-1814) są zdefiniowane jako ksieniec, rybi żołądek, ksieniec z kolei opisuje się jako żołądek, księgi, książki u zwierząt, a w szczególności jako żołądek niektórych ryb, np. szczupaka, choć także wieloryba (por. cytat Jonasz był w ksieńcu wieloryba trzy dni).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-11-22
Jak można zdefiniować znaczenie słowa litość? Michał S., kl. Via, Zielona Góra
Litość to ‘uczucie żalu nad kimś, współczucie dla kogoś, chęć przyjścia mu z pomocą’. Definicje większości wyrazów istniejących we współczesnej polszczyźnie znaleźć można łatwo i szybko w udostępnianym na stronie internetowej Uniwersalnym słowniku języka polskiego PWN pod red. S. Dubisza. Wystarczy do stosownego okienka wpisać wyraz litość.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143