Najczęściej zadawane pytania (225) Ortografia (580) Interpunkcja (191) Wymowa (69) Znaczenie (259) Etymologia (301) Historia języka (24) Składnia (330) Słowotwórstwo (135) Odmiana (327) Frazeologia (131) Poprawność komunikacyjna (187) Nazwy własne (427) Wyrazy obce (89) Grzeczność językowa (40) Różne (161) Wszystkie tematy (3251)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Odmiana2004-10-28
Czy wszystkie wyrazy obcego pochodzenia można odmieniać według polskich norm fleksyjnych? Chodzi mi o takie wyrazy, których nie ma w słowniku, np. blog. Czy mogę bez przeszkód odmieniać to słowo przez przypadki jak słowo blok?
Rzeczownik blog ‘pamiętnik internetowy’ (od ang. weblog) powinien się odmieniać tak samo jak blok (nawet wymowa w mianowniku i bierniku lp. bywa nieco podobna). W polszczyźnie końcowe spółgłoski dźwięczne w wymowie ulegają ubezdźwięcznieniu. Jednak w wyrazach zapożyczonych zarysowuje się już nowe dla języka polskiego zjawisko, które zauważa Bogusław Kreja – w wyrazach takich, jak kod, smog, dog, blog, będących fonetycznymi homonimami rzeczowników kot, smok, dok, blok, realizowane przez niektóre osoby udźwięcznienie końcowej spółgłoski stanowi nowy sygnał fonologiczny, pozwalający odróżniać znaczenia homonimów (zob. B. Kreja: Problem dźwięczności w wygłosie w wyrazach typu kod, smog, dog, blog. W: Tegoż: Mówię, więc jestem. Rozmowy o współczesnej polszczyźnie. T. 3. Gdańsk 2005, s. 23-25).
W przypadku rzeczownika blog w dopełniaczu liczby pojedynczej początkowo zalecano używanie formy blogu, tak jak bloku, stołu, banku itd. (por. np. „Wielki słownik wyrazów obcych PWN” pod red. M. Bańko z 2003 roku), w języku potocznym szerzyła się jednak forma bloga, którą uznano za dopuszczalną początkowo tylko w komunikacji nieoficjalnej, codziennej, szczególnie że można się w tym zjawisku dopatrywać wpływu odmiany takich pojęć pokrewnych, jak e-mail i SMS (które odmieniane są: e-maila, SMS-a). Ostatecznie zwyciężyła końcówka -a i tę jako jedyną odnotowuje „Wielki słownik ortograficzny PWN” pod red. E. Polańskiego (zob. http://sjp.pwn.pl/so/blog;4963646.html).
Formy odmiany rzeczownika blog prezentowałyby się zatem tak: lp. M. blog, D. bloga, C. blogowi, B. bloga, N. blogiem, Ms. blogu; lm. blogi, D. blogów, C. blogom, B. blogi, N. blogami, Ms. blogach.
Katarzyna Wyrwas
Historia języka2004-10-28
Interesuje mnie, dlaczego mówi się tydzień, ale tygodnia?
Skomplikowana odmiana tego wyrazu wiąże się z jego pochodzeniem i rozwojem fonetycznym. Wyraz ten powstał z zestawienia ten dzień, co oznaczało ten sam powtarzający się dzień w cyklu siedmiodniowym. W niektórych językach i słowiańskich, także w języku staropolskim i niektórych polskich gwarach funkcjonuje też wyraz niedziela w znaczeniu ‘tydzień’ – niedziela jako dzień powtarzający się w cyklu siedmiodniowym. Stąd na przykład w języku staropolskim dwie niedziele znaczyło ‘dwa tygodnie’. Oprócz tego wyrazu funkcjonowało też w tym znaczeniu zestawienie ten dzień i odmieniało się tego dnia, temu dniu itd. Z czasem doszło do zrośnięcia obydwu wyrazów w jeden i jednocześnie nastąpiła pewna zmiana fonetyczna – stąd ten dzień przekształcił się w tydzień, a dopełniacz tego dnia w tygodnia. Z biegiem czasu temat dopełniacza tygodni- upowszechnił się w pozostałych przypadkach (C. tygodniowi, N. tygodniem, Ms. tygodniu), z wyjątkiem mianownika i biernika, gdzie temat jest skrócony o jedną sylabę, co wynika z jego pochodzenia. Zarówno w języku staropolskim, jak i w gwarach istniała tendencja do ujednolicania tematu tego rzeczownika we wszystkich przypadkach na wzór mianownika, stąd występowały takie formy, jak tydnia, z tydniem, o tydniu.
Mirosława Siuciak
Odmiana2004-10-27
Jak brzmi w celowniku słowo lustro?
W celowniku lp. mamy formę lustru, w lm. lustrom.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-10-27
Jak brzmi celownik liczby pojedynczej rzeczowników nóż i głowa?
Poprawne formy celownika lp. to nożowi i głowie.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-10-23
Mówi się mnie się nie podoba, a nie mi się nie podoba. Mówi się wymyślić, a nie wymysleć oraz tę..., a nie tą.... To dlaczego u nas na studiach nawet doktorzy mówią te drugie wersje? Czy tak jednak można mówić, czy oni uznają, że to nie są istotne błędy?
Ma Pani / Pan całkowitą rację – mi, czyli celownikowej formy zaimka osobowego ja, stanowiącej całość akcentową z wyrazem poprzedzającym, nie powinno się używać na początku i na końcu zdania oraz w połączeniach z przyimkami, jedynie poprawną formą jest wymyślić, a w starannej polszczyźnie żeńska forma zaimka wskazującego to w bierniku brzmi (np. kupiłem tę książkę). W ostatnim jednak przypadku dopuszcza się – lecz wyłącznie w odmianie potocznej – używanie znacznie już rozpowszechnionej wśród użytkowników języka formy . Nie czuję się powołana, aby kogokolwiek oceniać – nie wiem, dlaczego kadra naukowa Pani / Pana uczelni wyraża się niepoprawnie. Być może wynika to po prostu z faktu, że osoby te mówią spontanicznie, a w tekstach takich łatwo o pomyłki.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-10-22
Jak jest bardziej poprawnie: daję panu tą książkę czy tę książkę?
Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego, w którym wydziela się normę wzorcową i użytkową, uznaje, że w polszczyźnie pisanej, starannej poprawna jest jedynie forma , a wyłącznie w mówionej odmianie języka, czyli w polszczyźnie potocznej, dopuszczalna jest forma . Jeśli chce Pani zatem pozostawać w zgodzie z normą wzorcową współczesnej polszczyzny, powinna Pani używać formy tę książkę.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-10-20
Proszę o rozstrzygnięcie sporu: sto dwadzieścioro siedmioro dzieci czy sto dwadzieścia siedmioro dzieci? Która forma jest poprawna?
Zgodnie z normą wzorcową współczesnej polszczyzny preferowane są połączenia określonych rzeczowników z liczebnikami zbiorowymi, np. siedmioro sań, czternaścioro nożyc, osiemnaścioro pracowników – dziesięć pań i jedenastu panów itd. (por. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego). We współczesnej polszczyźnie jednak liczebniki zbiorowe są używane coraz rzadziej i umiejętność ich wzorcowej odmiany powoli zanika. Rzeczownik dziecko wchodzi z liczebnikami zbiorowymi w bardzo regularne związki, np. mieć dwoje, troje, pięcioro dzieci. Jeśli wyraz dziecko występuje w połączeniu z liczebnikiem zbiorowym wielowyrazowym (tu: 127), to wzorowa odmiana wymaga, aby odmienić wszystkie elementy składowe liczebnika, a forma tych elementów zależy od wymagań gramatycznych ostatniego elementu (siedmioro), wzorowo powiemy więc: M. sto dwadzieścioro siedmioro dzieci, D. stu dwadzieściorga siedmiorga dzieci, C. stu dwadzieściorgu siedmiorgu dzieciom itd.
Jako że w strukturach wielowyrazowych co najmniej ostatni element musi mieć postać liczebnika zbiorowego (np. Na promie zmieściło się jeszcze trzydzieści sześcioro rozbitków), dopuszczalne są konstrukcje typu sto dwadzieścia siedmioro dzieci. Ja jednak opowiadam się za wersją wzorcową :-).
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-10-20
Niedawno byłem w Opolu u znajomych i zauważyłem ich niecodzienną odmianę słowa tata. Usłyszałem takie zdanie: Tata nie ma w domu. Należałoby powiedzieć Taty nie ma w domu. Czy taka forma jest poprawna – poczekajmy na tata, iść do tata?
Interesującą Pana formę rzeczownika tato ze zdania Taty nie ma w domu odnotowuje Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego. Słownik ten daje jednak pierwszeństwo bardziej rozpowszechnionym, częściej używanym, ogólnopolskim formom dopełniacza i biernika lp. taty. Dla jasności dodać należy, że to poufałe określenie ojca występuje w polszczyźnie w dwóch wersjach – tata oraz tato. Myślę, że warto przytoczyć odmianę obu z nich. Formy rzeczownika tata są następujące: lp. M. tata, D. taty, C. tacie, B. tatę, N. tatą, Ms. tacie, W. tato! Wersja tato odmienia się tak: lp. M. tato, D. taty // tata, C. tacie // tatowi (= forma regionalna, wschodnia), B. tatę // tata, N. tatą // tatem, Ms. tacie, W. tato! Formy lm. obu tych wyrazów są rzadko używane, ale brzmię jednakowo: M. tatowie, D. tatów, C. tatom, B. tatów, N. tatami, Ms. tatach, W. tatowie! Można zatem uznać, że w zdaniach Poczekajmy na tata (z biernikiem) czy Idę do tata (z dopełniaczem) formy tata są poprawne, choć zdecydowanie rzadsze.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-10-19
Czy istnieje słowo wzwodzić i tryb rozkazujący od niego wzwódź?
Żaden słownik współczesnej polszczyzny nie odnotowuje czasownika wzwodzić, musiał on jednak kiedyś istnieć, skoro pozostało po nim jedyne znane dziś pokrewne do niego słowo: rzeczownik wzwód, którego wąskiego, ściśle fizjologicznego znaczenia nie muszę chyba przytaczać (Słownik języka polskiego PWN pod red. W. Doroszewskiego wskazuje także, że dawniej rzeczownik wzwód był używany w znaczeniu ‘most zwodzony’). Odpowiednik czasownika wzwodzić istniał już w języku staro-cerkiewno-słowiańskim (jak również prasłowiańskim) w formie dokonanej vъzvesti ‘wznieść (do góry)’ i niedokonanej vъzvoditi ‘wznosić (do góry)’ – były to formy utworzone od czasownika vesti ‘wieść, prowadzić’ za pomocą przyrostka vъz-, wprowadzającego owo znaczenie ‘do góry’, obecnie rzadko używanego, choć znanego jako w(e)z-|| w(e)s- (por. np. podobne formy wznieść, wez-brać i wz-bierać, ws-piąć i wes-pnę). Staro-cerkiewno-słowiańskie vъzvoditi mogło oczywiście tworzyć formę rozkaźnika vъzvodi. Obie podane przez Pana formy czasownika są zatem poprawne, ale niestety współcześnie nie używane, bo nie funkcjonuje już obecnie podstawowy czasownik wzwodzić.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-10-18
Co jest poprawne: on przechwytuje czy on przechwyca?
Czasownik ten ma „dwa oblicza”. Przechwycić nazywa czynność dokonaną i tworzy m.in. syntetyczne (= jednowyrazowe) formy czasu przyszłego (przechwycę, przechwycisz, przechwyci itd.) i przeszłego (przechwyciłem, przechwyciłeś, przechwycił itd.). Przechwytywać nazywa czynność niedokonaną i tworzy właśnie interesujące Panią (Pana) formy czasu teraźniejszego – przechwytuję, przechwytujesz, przechwytuje.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-10-13
Czy można kupić winogron?
Rzeczownik winogrono jest rodzaju nijakiego i jako nazwa owocu używany jest w polszczyźnie zwykle w liczbie mnogiej. Można więc kupić (kogo? co?) winogrona (z biernikiem), ale można też kupić kilogram (kogo? czego?) winogron (z dopełniaczem).
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-10-11
Jak odmieniamy słowo cudzysłów przez przypadki w lp. i lm.?
W liczbie pojedynczej mamy formy: M. cudzysłów, D. cudzysłowu, C. cudzysłowowi, B. cudzysłów, N. cudzysłowem, Ms. cudzysłowie, W. cudzysłowie!, a w liczbie mnogiej: M. cudzysłowy, D. cudzysłowów, C. cudzysłowom, B. cudzysłowy, N. cudzysłowami, Ms. cudzysłowach. W. cudzysłowy!
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-10-10
Jak brzmi dopełniacz lm. od rzeczownika styl w znaczeniu styl pisania, styl prezentacji itp., np. arkusz styli czy stylów w HTML? Czy jest różnica w odmianie styla od łopaty i stylu pisania? Jak widać jest.
Styl pisania czy styl w architekturze w D. lm. przybiera (jedyną aprobowaną) formę stylów, należy więc pisać arkusz stylów. Użytkownicy języka często radzą sobie z homonimami w ten sposób, że odróżniają je fleksyjnie, por. choćby proch – prochu lub procha, zamek – zamku lub zamka. Wyraz styl oznaczający potocznie stylisko (siekiery, łopaty, motyki, młota), czyli ‘drewniany podłużny uchwyt narzędzia ręcznego’ dla odróżnienia od swego bardziej oficjalnego homonimu przyjmuje w D. lm. końcówkę -i.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-06-28
Podczas wykładu z analizy matematycznej pojawił się następujący problem: poprawnie jest rozwiązać tę nierówność czy rozwiązać tą nierówność? Kiedyś obowiązywała zgodność końcówek (np. tę książkę czytam, tą książką się cieszę), ale obecnie nagminne jest w radiu i telewizji tą książkę państwu polecam. Czy ta forma już też jest dopuszczalna?
Forma biernika zaimka wskazującego ta stanowi temat wielu sporów. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego uznaje jednak, że w polszczyźnie pisanej nadal poprawna jest jedynie forma , a wyłącznie w polszczyźnie potocznej, w mówionej odmianie języka, dopuszczalna jest forma .
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-06-28
Jest taki zakład bukmacherski o nazwie TOTO-MIX. Jak się mówi prawidłowo: Idziemy do toto-mix’u czy Idziemy do toto-mix’a?
Przede wszystkim: skoro jest to nazwa, należy ją pisać wielką literą – Toto-mix. Pochodzący z angielskiego wyraz mix ‘mieszanka, połączenie’ przyjmuje w D. lm. końcówkę -u, typową dla rzeczowników nieżywotnych oraz zapożyczonych (por. komiksu, faksu, koksu, seksu, boksu, kompleksu), dlatego także w nazwie złożonej powinna się pojawić forma Toto-mixu, w pisowni z końcówką dołączona bezpośrednio do wyrazu, bez apostrofu. Jako że zasady wyboru końcówek -u oraz -a w dopełniaczu lm. nie są ściśle określone, polszczyźnie potocznej zdarzają się formy z końcówką -a, np. !Toto-mixa, !EMPIK-a, !IMAX-a, ale trudno je uznać za poprawne.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-06-24
Jak mówi się prawidłowo: w biurze jest kilka radii czy radiów, czy jeszcze inaczej?
Rzeczownik radio jest w polszczyźnie odmienny, podobnie zresztą jak studio. Poprawna forma D. lm. teoretycznie powinna brzmieć radiów, analogicznie do studiów, jest jednak w praktyce rzadko używana, ponieważ użytkownicy języka jej unikają i stosują omówienia typu kilka radioodbiorników, kilka odbiorników radiowych, a w innym znaczeniu także kilka rozgłośni radiowych, kilka stacji radiowych.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-06-18
W mianowniku liczby mnogiej: postaci czy postacie?
Obie formy są uznawane za poprawne, ale w połączeniach z liczebnikami dopuszczalna jest tylko jedna z nich, np. dwie, trzy, cztery postacie, a nie postaci, por. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-06-02
Jaka jest poprawna odmiana słowa wycofać w pierwszej osobie liczby pojedynczej: ja wycofię czy ja wycofam? Proszę o fachowe i profesjonalne uzasadnienie poprawnej formy celem przedłożenia pewnej kobiecie. Pozdrawiam, Łukasz.
Czasownik wycofać się ma następujące formy w odmianie: wycofam się, wycofasz się, wycofa się, wycofamy się, wycofacie się, wycofają się. Odmieniamy go zgodnie ze wzorem koniugacji III, czyli tak, jak czasownik czytać. Błędne formy odmiany tego czasownika (podobnie czasowników: trzymać, zatrzymać się) powstają, gdy ktoś chce go odmieniać według koniugacji I, czyli z końcówkami: -ę, -esz, -e, -emy, -ecie, -ą. Można takie formy usłyszeć w potocznej komunikacji, ale są one niepoprawne i nieakceptowane.
Romualda Piętkowa
Odmiana2004-05-24
Która forma jest poprawna – patrzyłem czy patrzałem?
Obie formy są poprawne i bywają stosowane wymiennie. Słowniki przy czasowniku patrzyć umieszczają odsyłacz do patrzeć. W bezokoliczniku częstsza jest forma patrzeć, ale w formach czasu przeszłego częściej mówi się patrzyłem.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2004-05-17
Czy istnieje liczba mnoga rzeczownika krew?
Część współczesnych słowników języka polskiego podaje, że rzeczownik krew nie odmienia się w liczbie mnogiej (np. „Uniwersalny słownik języka polskiego” pod red. S. Dubisza, „Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN” pod red. A. Markowskiego). Część publikacji – jak „Słownik fleksyjny języka polskiego” czy „Wielki słownik języka polskiego PAN” (www.wsjp.pl) – podaje jednak zestaw form odmiany w obu liczbach:

liczba pojedyncza

M. krew
D. krwi
C. krwi
B. krew
N. krwią
Ms. krwi
W. krwi

liczba mnoga

M. krwie
D. krwi
C. krwiom
B. krwie
N. krwiami
Ms. krwiach
W. krwie

Warto dodać, że formy liczby mnogiej, które są w słownikach odnotowywane dopiero od niedawna, są raczej rzadko używane, zwykle bowiem mówi się o krwi jako o substancji.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163