Najczęściej zadawane pytania (208) Ortografia (502) Interpunkcja (168) Wymowa (65) Znaczenie (201) Etymologia (276) Historia języka (21) Składnia (270) Słowotwórstwo (114) Odmiana (288) Frazeologia (116) Poprawność komunikacyjna (207) Nazwy własne (350) Wyrazy obce (68) Różne (147) Wszystkie tematy (2793)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Znaczenie2004-06-17
Co znaczy słowo woszczek (jest w słowniku ortograficznym)? To nazwisko rodowe mojej mamy.
Pod względem słowotwórczym jest to zdrobnienie od rzeczownika wosk z typową dla polszczyzny wymianą (obocznością) grupy spółgłosek sk : szcz. Wyraz woszczek notuje XX-wieczny Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego i podaje znaczenie ‘o woskowinie (z uszu)’.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-06-09
Jakie jest znaczenie słowa lub?
Według Słownika języka polskiego pod red. M. Szymczaka wyraz lub to spójnik łączący zdania lub ich człony, wyrażający możliwą wymienność albo wzajemne wyłączanie się zdań równorzędnych albo części zdania, w znaczeniu podobny do spójnika albo, por. Chciała tę książkę kupić lub ją wypożyczyć. Pójdziemy na spacer lub do kina. W Innym słowniku języka polskiego pod red. M. Bańki znaleźć można nieco bardziej przyjazną odbiorcy definicję – Słowem „lub” łączymy zdania lub wyrażenia, aby powiedzieć, że spośród wskazanych przez nie sytuacji możliwa jest tylko jedna.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-05-31
W pracy doktora Edwarda Nowickiego Rozwój hrześcijaństwa natknęłam się na następujące zdanie: Arianie i trynitarze rzymskokatoliccy prześladowali się nawzajem z nie znaną przedtem srogością i dzikością. Podobne nazewnictwo można znaleźć także w publikacjach różnych związków wyznaniowych. Czy dopuszczalne jest używanie terminu trynitarz (oznaczającego pierwotnie członka zakonu Trynitarzy) na określenie osoby będącej zwolennikiem chrześcijańskiej doktryny Trójcy? Czy można tego określenia używać zamiennie z określeniem trynitarianin? I analogicznie – antytrynitarz zamiennie z antytrynitarianin?
Wielki słownik wyrazów obcych PWN pod red. M. Bańki notuje oba wyrazy: rzeczownik trynitarz o znaczeniu ‘członek zakonu trynitarzy’ oraz trynitarianin oznaczający ‘zwolennika lub wyznawcę trynitarianizmu (trynitaryzmu), czyli głównego nurtu w chrześcijaństwie, uznającego dogmat jedności Trójcy Świętej’. Rzeczywiście, oba rzeczowniki bywają stosowane wymiennie, ale kilka razy częstsze jest określenie trynitarze (oraz antytrynitarze). W Internecie można spotkać także kilkanaście dokumentów z rzeczownikiem tryitaryści (niewątpliwie pochodnym od trynitaryzm). Warto zauważyć, że wpływ na mieszanie form o różnych znaczeniach może mieć wpływ język angielski – w angielszczyźnie istnieje tylko jedno określenie – Trynitarian – nazywające zarazem i członka rzeczonego zakonu, i wyznawcę doktryny jedności Trójcy Świętej. Ja sugerowałabym stosowanie w polszczyźnie wyraźnego rozróżnienia, zwłaszcza że rozróżnienie to dostrzegają autorzy słowników.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-05-20
Chciałam zapytać, jaka jest różnica między eros a Eros? Proszę też o podanie źródeł, gdzie mogłabym to sprawdzić.
Pisany wielką literą Eros to imię greckiego boga miłości. Pisany małą literą eros to książkowe określenie miłości fizycznej. W filozofii Platona eros to ‘mistyczne dążenie do świata wielkich idei’. Wszystko to można wyczytać np. w Uniwersalnym słowniku języka polskiego PWN pod red. S. Dubisza.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-05-07
Czy określenie drużbowie jest poprawne w odniesieniu do mężczyzn?
Tak, w odniesieniu do mężczyzn jest poprawne, drużba bowiem to ‘mężczyzna, zwykle rówieśnik pana młodego, towarzyszący mu do ślubu’. Dla kobiety zarezerwowany jest rzeczownik druhna. Parę złożoną z druhny i drużby albo kilku dróżbów (mężczyzn) można nazwać określeniem drużbowie.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-04-30
Co to jest pohybel?
Pohybel to wyraz pochodzenia ukraińskiego oznaczający ‘zgubę, zatracenie; szubienicę’ (Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka). Współcześnie wyraz ten występuje tylko w rzadkim (bo dawnym) wyrażeniu na pohybel ‘na zgubę, na zatracenie, na nieszczęście. Pohybel wywodzony jest od prasłowiańskiego czasownika, poświadczonego w języku staro-cerkiewno-słowiańskim jako *gybnąti ‘ginąć’ (por. A. Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-04-24
Czy forma błyskać się i błyska się jest formą poprawną (chodzi oczywiście o błyskanie piorunów)? Czy niebo w czasie burzy może się błyskać?
Zjawisko błyskania piorunów, ukazywania się błyskawic na niebie nazywa czasownik błyskać się (por. np. Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka, t. I). Błyska się jest formą jak najbardziej poprawną i często używaną. W czasie burzy mówimy, że błyska się albo że błyskają pioruny, bo znaczenie obu czasowników dotyczy błyskania się, a nie nieba. Błyskać może np. słońce – cytowany wcześniej słownik podaje następujące znaczenie czasownika błyskać: ‘wydawać błyski, ukazywać się jako błysk; jaśnieć, lśnić’ wraz z przykładami: Słońce błyska zza chmur. Błysnął piorun. Latarka błyska w ciemności. Łzy błysnęły w oczach.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-04-17
Chciałabym zadać Pani trochę dziwne pytanie, ale wpadło mi kiedyś takie do głowy, kiedy w sposób logiczny, a zupełnie przypadkowo zastanowiłam się nad stwierdzeniem Poznałam go 3 lata temu. Otóż logicznie rozpatrując takie zdanie, wydaje mi się ono wręcz nielogiczne z tej racji, że sam moment poznania tożsamy w zasadzie i zwykle z poznaniem imienia, nazwiska, względnie wyglądu danej osoby nie jest tożsamy z poznaniem tej osoby w ogóle, bo w końcu wyraz poznać ma formę dokonaną... Skąd takie nielogiczności w tak logicznym przecież języku polskim??? Czy da się to jakoś logicznie wytłumaczyć?
Język nie zawsze jest logiczny, a często bywa niedosłowny – istnieje wszak wiele metafor językowych typu słomiany ogień, palić za sobą mosty czy latać jak kot z pęcherzem. Brak logiczności nie dotyczy jednakże czasownika poznać, pochodzącego od czasownika znać (który występuje w języku prasłowiańskim oraz w wielu współczesnych językach słowiańskich), znanego od XVI wieku i utworzonego za pomocą przedrostka po-. Poznać jest wyrazem nie tylko starym, ale i od dawna wieloznacznym. A. Bańkowski w Etymologicznym słowniku języka polskiego definiuje poznać jako ‘począć znać’, akcentując m.in. początek poznawania, o który Pani idzie. Współczesne słowniki notują kilka znaczeń tego wyrazu: 1. przeniknąć coś myślą, uświadomić sobie związki, zależności między elementami czegoś; dojść do znajomości czegoś; posiąść wiedzę o kimś lub o czymś; nauczyć się czegoś; 2. doświadczyć, doznać czegoś, przekonać się o czymś, o czyjejś wartości, o cechach czegoś; 3. odgadnąć, spostrzec, zrozumieć coś, domyślić się czegoś; zorientować się w czymś, jaki ktoś jest, przejrzeć, rozpoznać kogoś; 4. zobaczywszy lub usłyszawszy kogoś (coś) uświadomić sobie, przypomnieć sobie, kto to (co to) jest; 5. zawrzeć znajomość z kimś; zostać przedstawionym komuś; 6. przedstawić kogoś komuś; zapoznać, zaznajomić (Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka). W swoich rozmyślaniach zestawiała Pani znaczenie ‘zawrzeć znajomość z kimś’ ze znaczeniem ‘posiąść wiedzę o kimś’, stąd zarzut nielogiczności wobec polszczyzny. Rozwiązanie problemu wydaje mi się zatem dość proste – w przypadku zastanawiania się nad polską (i nie tylko polską) leksyką należy koniecznie brać pod uwagę wieloznaczność wyrazów.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-03-17
Co znaczy notabene i czy pisze się to razem czy osobno?
Słowo o łacińskim rodowodzie – notabene - piszemy łącznie, a wymawiamy akcentując drugą sylabę od końca: notabene. Wyraz ten jest używany w zdaniu w celu zwrócenia uwagi na przekazywaną informację, np. Nim został biznesmenem, przez wiele lat był aktorem, notabene całkiem dobrym (Nowy słownik poprawnej polszczyzny pod. red. A. Markowskiego). Zatem znaczenie omawianego tu zwrotu można określić jako ‘w dodatku, nawiasem mówiąc’. W języku polskim jest również obecny skrót nb. pisany z kropką, a czytany jako cały wyraz.
Joanna Przyklenk
Znaczenie2004-03-13
Mówi się, że można patrzeć, ale nie widzieć. Ja jestem ciekawa, jak to odnosi się do słuchania – można słuchać, ale nie słyszeć czy na odwrót?
Myślę, że można powiedzieć można słuchać, ale nie słyszeć, kiedy trwamy w oczekiwaniu, ale nie dochodzi do nas żaden dźwięk. Powiemy także można słyszeć, ale nie słuchać, kiedy czujemy, że nasz rozmówca nie zwraca uwagi na wypowiadane przez nas słowa. Według Słownika języka polskiego pod red. M. Szymczaka słyszeć znaczy ‘mieć słuch, odbierać wrażenia dźwiękowe; nie być głuchym, być zdolnym do słuchania’, słuchać natomiast oznacza ‘świadomie odbierać wrażenia dźwiękowe; zwracać uwagę na to, co się słyszy; starać się słyszeć coś; odbierać i rozumieć czyjąś wypowiedź’. Wydaje mi się, że pytanie to nie dotyczy wyłącznie języka polskiego, ponieważ odpowiednie czasowniki w innych językach również mają takie znaczenia. Mamy tu do czynienia chyba przede wszystkim z pytaniem o relacje między ludźmi, o szacunek dla rozmówcy, o chęć wysłuchania.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-03-02
Czy wyraz propaganda może oznaczać coś pozytywnego?
Niewątpliwie wyraz propaganda w pierwszym znaczeniu ‘przesadzone lub nieprawdziwe informacje na temat sytuacji w państwie, rozpowszechniane przez środki przekazu’ ma zabarwienie negatywne i jest używany z dezaprobatą. Przyczyniło się do tego też określenie propaganda sukcesu. Jak pisze Michał Głowiński w książce Peereliada, było ono odczuwane w końcu lat siedemdziesiątych jako irytujący nonsens z powodu sprzeczności z faktami i nastrojami społecznymi. Jednak kształtuje się nowe znaczenie związane ze znaczeniem czasownika propagować jako ‘upowszechniać jakieś idee i działania oraz zdobywać dla nich zwolenników’, np. propaganda zdrowego stylu życia, propaganda zdrowego żywienia i w tych połączeniach wyraz propaganda ma zabarwienie pozytywne, chociaż częściej pojawia się w nich rzeczownik propagowanie nie obciążony wartościowaniem negatywnym.
Romualda Piętkowa
Znaczenie2004-02-26
Często słyszę słowo fotografik – czy to jest poprawna forma, przecież wystarczy nam jedna – fotograf. Poza tym nie ma słowa fotografikować.
Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka określa fotografa jako osobę wykonującą zdjęcia, zwykle zawodowo, fotografik zaś to ‘artysta fotograf, wykonujący fotografie o walorach artystycznych’. Rozwój fotografii oraz wyodrębnienie się różnych jej działów doprowadziło do powstania nowych nazw, bo – jak notuje ten sam słownik – istnieje również fotografika, czyli ‘fotografia artystyczna w odróżnieniu od fotografii stosowanej’. Fakt, że nie istnieje analogiczna forma czasownika nie ma – jak widać – większego znaczenia, jeżeli trzeba nadać nazwę nowemu elementowi rzeczywistości.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-02-26
Jakie jest znaczenie słowa walidacja w zakresie kontroli jakości?
Według Wielkiego słownika wyrazów obcych PWN walidacja jest to ‘ogół czynności mających na celu zbadanie odpowiedniości, trafności lub dokładności czegoś’. Wyraz ten pochodzi od francuskiego validation.
We wcześniejszym Słowniku wyrazów obcych PWN można znaleźć następującą definicję z dziedziny psychologii: walidacja testu 'nadawanie testowi cechy trafności i sprawdzanie jej'.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-02-26
Usłyszałam ostatnio słowo, które mnie zaciekawiło, a mianowicie gżdyl. Co ono może oznaczać? Czy to tylko jedno z wyrażeń slangu młodzieżowego?
Przede wszystkim nieco inna jest ortografia tego wyrazu, ponieważ należy je pisać grzdyl. Jest to słowo potoczne, a słowniki podają następujące definicje: ‘lekceważąco o kimś młodym, niedorosłym lub o dziecku, zwłaszcza o chłopcu’ (Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka), ‘żartobliwie o małym dziecku, o kimś niedorosłym’ (Słownik współczesnego języka polskiego pod red. B. Dunaja), ‘małe dziecko’ (J. Anusiewicz, J. Skawiński Słownik polszczyzny potocznej). Wyraz grzdyl jest wykorzystywany jako przezwisko, pseudonim (w Internecie) i być może należy do słownictwa młodzieżowego.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-02-17
Czym się różni inżynierski od inżynieryjnego?
Inżynierski jest formą starszą, notowaną (jako jedyna, wyłączna) już w słownikach z końca XIX i początku XX wieku. Niektóre współczesne słowniki nie zaznaczają różnicy między przymiotnikami inżynierski i inżynieryjny, podają nawet takie same definicje i pozwalają używać obu wyrazów wymiennie, por. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego – inżynierski albo inżynieryjny ‘dotyczący inżyniera lub inżynierii’, np. Studia / prace inżynierskie (inżynieryjne). Słownik współczesnego języka polskiego pod red. B. Dunaja, Inny słownik języka polskiego pod red. M. Bańki oraz Podręczny słownik współczesnej polszczyzny pod red. H. Zgółkowej zauważają już, że inżynierski jest wyrazem pochodnym od inżynier, natomiast inżynieryjny powstał od rzeczownika inżynieria w znaczeniu ‘nauka wykonywania robót inżynierskich, umiejętność projektowania i wznoszenia różnych rodzajów budowli’.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2006-01-17
Jak ludzie wymawiają, a jak powinni wymawiać słowo strzała?
W starannej polszczyźnie słowo to powinno mieć wymowę [stszała], przy czym t powinno być wymawiane nie zębowo, lecz dziąsłowo (udziąsłowione, co w alfabecie fonetycznym zapisuje się jako t z kropką pod spodem) pod wpływem następującej po nim głoski dziąsłowej sz, która jest naturalną realizacją ortograficznego rz (ubezdźwięcznienie). Nie wiem dokładnie, jak ludzie wymawiają ten wyraz, ale pewnie dokonują różnych uproszczeń mówiąc np. [sczała] lub też [szczała]. O ile pierwsza z wymienionych form jest przykładem wymowy niestarannej, szybkiej, uproszczonej, to forma druga nie może zostać zaakceptowana jako nadmiernie uproszczona i przez to fonetycznie łudząco podobna do formy w 3. os. lp. rodzaju żeńskiego czasu przeszłego pewnego potocznego i wulgarnego zarazem czasownika.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2005-12-30
Jak należy poprawnie wymawiać słowo gadżet? Czy wymawiamy jako jedną głoskę czy jako dwie głoski d i ż?
Zapożyczony z języka angielskiego rzeczownik gadżet (czyli ‘niewielki przedmiot, często nowinka techniczna, służący zaskoczeniu, rozbawieniu kogoś; także: drobny podarunek reklamowy’) przyjęło się wymawiać w polszczyźnie jako [gadżet] z jedną głoską dziąsłową , podobnie jak wyrazy dżem czy pidżama (choć znacznie częściej jest to po prostu [piżama]), a inaczej niż budżet, w którym w starannej wymowie powinno być słychać dwie głoski d-ż. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego nie aprobuje wymowy [gad-żet] czy [gadż-żet]. Zob. też M. Bańko, M. Krajewska Słownik wyrazów kłopotliwych.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2005-12-13
Jak się czyta skrót PGNiG: czy [pegenige]?
Skrót PGNiG (Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo) w wymowie wzorcowej powinien mieć postać [pe-gie-en-i-gie] z akcentem na ostatniej sylabie. Wymowę [pe-ge-ni-ge] z akcentem paroksytonicznym (na przedostatniej sylabie) trzeba uznać za potoczną. Tym samym sugeruję, albo i mówię wprost, że w mediach mówionych powinna pojawiać się wersja wymieniona jako pierwsza.
Jan Grzenia
W mediach przeważa jednak niestety wersja potoczna i chyba upowszechnia się coraz bardziej, skoro w Internecie spotykamy się już z zapisem nazwy firmy jako !pegenige, !Pegenige lub (dla uniknięcia wielkich liter?) !PEGENIGE.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2005-12-13
Do szkoły podstawowej i liceum uczęszczałem w Pile, studiowałem w Poznaniu. Wszędzie uczono mnie wymowy g przy literowaniu jako [ge]. Moja żona jest z Warszawy i wymawia je wszędzie jako [gie], np. PGR = [pe-gie-er]. Mnie to trochę razi i „zalatuje” Wiechem, a ona z kolei jest zbulwersowana moją wymową. Jak to pogodzić? Jak jest prawidłowo?
Dziesiątą literą polskiego alfabetu jest niewątpliwie [gie]. Jednak te wątpliwości Państwa mają swe uzasadnienie regionalne. Rzeczywiście na Mazowszu (w gwarach ludowych) występuje brak rozróżnienia między grupą gie i ge (także ke i kie), co oznacza, że jednakowo wymawia się je w takich np. wyrazach, jak: rogem albo rogiem; gęsty albo gięsty; kelner albo kielner, kedy albo kiedy, cukerek albo cukierek, bokem albo bokiem. W istocie, Wiech tę cechę wykorzystywał w swoich tekstach. Język ogólny odróżnia te grupy, podobnie też gwary Wielkopolski i Małopolski. Nazwa litery jest jednak w polszczyźnie ogólnej wymawiana miękko: [gie].
Aldona Skudrzyk
Wymowa2005-12-13
Witam. Moje pytanie jest z zakresu fonetyki: czy istnieje w polskim języku jakieś udźwięcznienie postępowe? Jeśli tak, to jakie? Pozdrawiam i dziękuję.
Wszelkie upodobnienia fonetyczne mają raczej charakter wsteczny, tzn. spółgłoska zazwyczaj oddziałuje na głoskę, która ją poprzedza. Szczególnie wyraziste są upodobnienia pod względem dźwięczności - najczęściej dochodzi do ubezdźwięcznienia w grupie spółgłoskowej, np. schodki [wym. schotki]; różdżka [wym. rószczka] itp. Znacznie rzadziej spotykamy udźwięcznienia, np. prośba [wym. proźba], liczba [wym. lidżba], także [wym. tagże]. Nie ma takiego wypadku, żeby głoska poprzedzająca dźwięczna oddziaływała na następną bezdźwięczną, ponieważ wszystkie upodobnienia pod względem dźwięczności mają charakter wsteczny.
Mirosława Siuciak

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140