Najczęściej zadawane pytania (201) Ortografia (483) Interpunkcja (164) Wymowa (64) Znaczenie (183) Etymologia (267) Historia języka (21) Składnia (264) Słowotwórstwo (111) Odmiana (277) Frazeologia (112) Poprawność komunikacyjna (201) Nazwy własne (328) Wyrazy obce (65) Różne (145) Wszystkie tematy (2685)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Znaczenie2004-03-17
Co znaczy notabene i czy pisze się to razem czy osobno?
Słowo o łacińskim rodowodzie – notabene - piszemy łącznie, a wymawiamy akcentując drugą sylabę od końca: notabene. Wyraz ten jest używany w zdaniu w celu zwrócenia uwagi na przekazywaną informację, np. Nim został biznesmenem, przez wiele lat był aktorem, notabene całkiem dobrym (Nowy słownik poprawnej polszczyzny pod. red. A. Markowskiego). Zatem znaczenie omawianego tu zwrotu można określić jako ‘w dodatku, nawiasem mówiąc’. W języku polskim jest również obecny skrót nb. pisany z kropką, a czytany jako cały wyraz.
Joanna Przyklenk
Znaczenie2004-03-13
Mówi się, że można patrzeć, ale nie widzieć. Ja jestem ciekawa, jak to odnosi się do słuchania – można słuchać, ale nie słyszeć czy na odwrót?
Myślę, że można powiedzieć można słuchać, ale nie słyszeć, kiedy trwamy w oczekiwaniu, ale nie dochodzi do nas żaden dźwięk. Powiemy także można słyszeć, ale nie słuchać, kiedy czujemy, że nasz rozmówca nie zwraca uwagi na wypowiadane przez nas słowa. Według Słownika języka polskiego pod red. M. Szymczaka słyszeć znaczy ‘mieć słuch, odbierać wrażenia dźwiękowe; nie być głuchym, być zdolnym do słuchania’, słuchać natomiast oznacza ‘świadomie odbierać wrażenia dźwiękowe; zwracać uwagę na to, co się słyszy; starać się słyszeć coś; odbierać i rozumieć czyjąś wypowiedź’. Wydaje mi się, że pytanie to nie dotyczy wyłącznie języka polskiego, ponieważ odpowiednie czasowniki w innych językach również mają takie znaczenia. Mamy tu do czynienia chyba przede wszystkim z pytaniem o relacje między ludźmi, o szacunek dla rozmówcy, o chęć wysłuchania.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-03-02
Czy wyraz propaganda może oznaczać coś pozytywnego?
Niewątpliwie wyraz propaganda w pierwszym znaczeniu ‘przesadzone lub nieprawdziwe informacje na temat sytuacji w państwie, rozpowszechniane przez środki przekazu’ ma zabarwienie negatywne i jest używany z dezaprobatą. Przyczyniło się do tego też określenie propaganda sukcesu. Jak pisze Michał Głowiński w książce Peereliada, było ono odczuwane w końcu lat siedemdziesiątych jako irytujący nonsens z powodu sprzeczności z faktami i nastrojami społecznymi. Jednak kształtuje się nowe znaczenie związane ze znaczeniem czasownika propagować jako ‘upowszechniać jakieś idee i działania oraz zdobywać dla nich zwolenników’, np. propaganda zdrowego stylu życia, propaganda zdrowego żywienia i w tych połączeniach wyraz propaganda ma zabarwienie pozytywne, chociaż częściej pojawia się w nich rzeczownik propagowanie nie obciążony wartościowaniem negatywnym.
Romualda Piętkowa
Znaczenie2004-02-26
Często słyszę słowo fotografik – czy to jest poprawna forma, przecież wystarczy nam jedna – fotograf. Poza tym nie ma słowa fotografikować.
Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka określa fotografa jako osobę wykonującą zdjęcia, zwykle zawodowo, fotografik zaś to ‘artysta fotograf, wykonujący fotografie o walorach artystycznych’. Rozwój fotografii oraz wyodrębnienie się różnych jej działów doprowadziło do powstania nowych nazw, bo – jak notuje ten sam słownik – istnieje również fotografika, czyli ‘fotografia artystyczna w odróżnieniu od fotografii stosowanej’. Fakt, że nie istnieje analogiczna forma czasownika nie ma – jak widać – większego znaczenia, jeżeli trzeba nadać nazwę nowemu elementowi rzeczywistości.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-02-26
Jakie jest znaczenie słowa walidacja w zakresie kontroli jakości?
Według Wielkiego słownika wyrazów obcych PWN walidacja jest to ‘ogół czynności mających na celu zbadanie odpowiedniości, trafności lub dokładności czegoś’. Wyraz ten pochodzi od francuskiego validation.
We wcześniejszym Słowniku wyrazów obcych PWN można znaleźć następującą definicję z dziedziny psychologii: walidacja testu 'nadawanie testowi cechy trafności i sprawdzanie jej'.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-02-26
Usłyszałam ostatnio słowo, które mnie zaciekawiło, a mianowicie gżdyl. Co ono może oznaczać? Czy to tylko jedno z wyrażeń slangu młodzieżowego?
Przede wszystkim nieco inna jest ortografia tego wyrazu, ponieważ należy je pisać grzdyl. Jest to słowo potoczne, a słowniki podają następujące definicje: ‘lekceważąco o kimś młodym, niedorosłym lub o dziecku, zwłaszcza o chłopcu’ (Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka), ‘żartobliwie o małym dziecku, o kimś niedorosłym’ (Słownik współczesnego języka polskiego pod red. B. Dunaja), ‘małe dziecko’ (J. Anusiewicz, J. Skawiński Słownik polszczyzny potocznej). Wyraz grzdyl jest wykorzystywany jako przezwisko, pseudonim (w Internecie) i być może należy do słownictwa młodzieżowego.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2004-02-17
Czym się różni inżynierski od inżynieryjnego?
Inżynierski jest formą starszą, notowaną (jako jedyna, wyłączna) już w słownikach z końca XIX i początku XX wieku. Niektóre współczesne słowniki nie zaznaczają różnicy między przymiotnikami inżynierski i inżynieryjny, podają nawet takie same definicje i pozwalają używać obu wyrazów wymiennie, por. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego – inżynierski albo inżynieryjny ‘dotyczący inżyniera lub inżynierii’, np. Studia / prace inżynierskie (inżynieryjne). Słownik współczesnego języka polskiego pod red. B. Dunaja, Inny słownik języka polskiego pod red. M. Bańki oraz Podręczny słownik współczesnej polszczyzny pod red. H. Zgółkowej zauważają już, że inżynierski jest wyrazem pochodnym od inżynier, natomiast inżynieryjny powstał od rzeczownika inżynieria w znaczeniu ‘nauka wykonywania robót inżynierskich, umiejętność projektowania i wznoszenia różnych rodzajów budowli’.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2006-01-17
Jak ludzie wymawiają, a jak powinni wymawiać słowo strzała?
W starannej polszczyźnie słowo to powinno mieć wymowę [stszała], przy czym t powinno być wymawiane nie zębowo, lecz dziąsłowo (udziąsłowione, co w alfabecie fonetycznym zapisuje się jako t z kropką pod spodem) pod wpływem następującej po nim głoski dziąsłowej sz, która jest naturalną realizacją ortograficznego rz (ubezdźwięcznienie). Nie wiem dokładnie, jak ludzie wymawiają ten wyraz, ale pewnie dokonują różnych uproszczeń mówiąc np. [sczała] lub też [szczała]. O ile pierwsza z wymienionych form jest przykładem wymowy niestarannej, szybkiej, uproszczonej, to forma druga nie może zostać zaakceptowana jako nadmiernie uproszczona i przez to fonetycznie łudząco podobna do formy w 3. os. lp. rodzaju żeńskiego czasu przeszłego pewnego potocznego i wulgarnego zarazem czasownika.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2005-12-30
Jak należy poprawnie wymawiać słowo gadżet? Czy wymawiamy jako jedną głoskę czy jako dwie głoski d i ż?
Zapożyczony z języka angielskiego rzeczownik gadżet (czyli ‘niewielki przedmiot, często nowinka techniczna, służący zaskoczeniu, rozbawieniu kogoś; także: drobny podarunek reklamowy’) przyjęło się wymawiać w polszczyźnie jako [gadżet] z jedną głoską dziąsłową , podobnie jak wyrazy dżem czy pidżama (choć znacznie częściej jest to po prostu [piżama]), a inaczej niż budżet, w którym w starannej wymowie powinno być słychać dwie głoski d-ż. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego nie aprobuje wymowy [gad-żet] czy [gadż-żet]. Zob. też M. Bańko, M. Krajewska Słownik wyrazów kłopotliwych.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2005-12-13
Jak się czyta skrót PGNiG: czy [pegenige]?
Skrót PGNiG (Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo) w wymowie wzorcowej powinien mieć postać [pe-gie-en-i-gie] z akcentem na ostatniej sylabie. Wymowę [pe-ge-ni-ge] z akcentem paroksytonicznym (na przedostatniej sylabie) trzeba uznać za potoczną. Tym samym sugeruję, albo i mówię wprost, że w mediach mówionych powinna pojawiać się wersja wymieniona jako pierwsza.
Jan Grzenia
W mediach przeważa jednak niestety wersja potoczna i chyba upowszechnia się coraz bardziej, skoro w Internecie spotykamy się już z zapisem nazwy firmy jako !pegenige, !Pegenige lub (dla uniknięcia wielkich liter?) !PEGENIGE.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2005-12-13
Do szkoły podstawowej i liceum uczęszczałem w Pile, studiowałem w Poznaniu. Wszędzie uczono mnie wymowy g przy literowaniu jako [ge]. Moja żona jest z Warszawy i wymawia je wszędzie jako [gie], np. PGR = [pe-gie-er]. Mnie to trochę razi i „zalatuje” Wiechem, a ona z kolei jest zbulwersowana moją wymową. Jak to pogodzić? Jak jest prawidłowo?
Dziesiątą literą polskiego alfabetu jest niewątpliwie [gie]. Jednak te wątpliwości Państwa mają swe uzasadnienie regionalne. Rzeczywiście na Mazowszu (w gwarach ludowych) występuje brak rozróżnienia między grupą gie i ge (także ke i kie), co oznacza, że jednakowo wymawia się je w takich np. wyrazach, jak: rogem albo rogiem; gęsty albo gięsty; kelner albo kielner, kedy albo kiedy, cukerek albo cukierek, bokem albo bokiem. W istocie, Wiech tę cechę wykorzystywał w swoich tekstach. Język ogólny odróżnia te grupy, podobnie też gwary Wielkopolski i Małopolski. Nazwa litery jest jednak w polszczyźnie ogólnej wymawiana miękko: [gie].
Aldona Skudrzyk
Wymowa2005-12-13
Witam. Moje pytanie jest z zakresu fonetyki: czy istnieje w polskim języku jakieś udźwięcznienie postępowe? Jeśli tak, to jakie? Pozdrawiam i dziękuję.
Wszelkie upodobnienia fonetyczne mają raczej charakter wsteczny, tzn. spółgłoska zazwyczaj oddziałuje na głoskę, która ją poprzedza. Szczególnie wyraziste są upodobnienia pod względem dźwięczności - najczęściej dochodzi do ubezdźwięcznienia w grupie spółgłoskowej, np. schodki [wym. schotki]; różdżka [wym. rószczka] itp. Znacznie rzadziej spotykamy udźwięcznienia, np. prośba [wym. proźba], liczba [wym. lidżba], także [wym. tagże]. Nie ma takiego wypadku, żeby głoska poprzedzająca dźwięczna oddziaływała na następną bezdźwięczną, ponieważ wszystkie upodobnienia pod względem dźwięczności mają charakter wsteczny.
Mirosława Siuciak
Historia języka2005-04-15
Moje pytanie będzie dotyczyło takich wyrazów jak lilije i Maryja. Czemu teraz powiemy lilie i Maria?
Wyrazy takie, jak lilia i Maria są pochodzenia obcego. W dawnej polszczyźnie wyrazy zapożyczone zakończone na -cja, -sja, -zja, -ria, -dia, -lia były wydłużone o jedną sylabę, ponieważ przed głoską j (nawet jeżeli była zapisywana jako i) pojawiała się w wymowie dodatkowa samogłoska - y lub i, stąd takie formy jak: kolacyja, lekcyja, Rosyja, inwazyja, Maryja, komedyja, lilija. W drugiej połowie XIX wieku doszło do uproszczenia wymowy, na skutek którego zostały wyeliminowane samogłoski y, i, a więc kolacja, lekcja, Rosja, inwazja, Maria, komedia, lilia. Pozostałości dawnego brzmienia tych wyrazów odnajdujemy dzisiaj w formacjach, które zostały od nich utworzone, np. kolacyjka, lekcyjny, rosyjski, inwazyjny, Maryjny, lilijka.
Mirosława Siuciak
Wymowa2005-04-13
Szanowni Państwo, moje pytanie dotyczy wymowy nazwiska wybitnego francuskiego socjologa - Durkheima. Jak się powinno czytać: [dirkhaim] czy [dirkem]? A może jeszcze inaczej? Dziękuję serdecznie, Anna J., Zamość.
Nazwisko to wymawiamy [dürkem] albo [dirkem] z akcentem na ostatniej sylabie (zob. Jan Grzenia Słownik nazw własnych).
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2005-03-20
Chciałabym zapytać, jak wymawiać poprawnie skrót CV (curriculum vitae)? Niektórzy twierdzą, iż powinno się wymawiać [kav], a nie [sivi] (cv), gdyż jest to wyraz pochodzący z języka łacińskiego.
Trudno zaprzeczyć, że skrót cv (albo c.v.) ma rodowód łaciński (w łacinie curriculum vitae oznaczało życiorys), ale polszczyzna przejęła go z języka angielskiego wraz z jego nowym znaczeniem (‘rodzaj schematycznego życiorysu, wymaganego przy zatrudnianiu’) i angielską wymową s-i wi.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2005-02-22
Jaka jest poprawna forma: [w organiźmie] czy [w organizmie]?
To zależy, od tego, o jaką formę Pani idzie – pisaną czy mówioną. Miejscownik lp. rzeczownika organizm zapisuje się w organizmie, ale powinno się wymawiać ze zmiękczeniem [w organiźmie]. Wymowę zgodną z pisownią [w organizmie] Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego uznaje również za poprawną, choć rzadką.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2005-01-10
Serdecznie witam. Mam pytanie: czy jest dopuszczalne i poprawne w niektórych przypadkach akcentowanie wyrażenia w ogóle na głoskę o? Jeśli tak - to od czego to zależy?
Istnieją dwa warianty wymowy: [w o-gu-le] albo [w o-gu-le], nie do zaakceptowania jest jedynie wymowa nadmiernie uproszczona, taka jak ![w ogle]. Niestety, nie są mi znane żadne uwarunkowania poprawnościowe dotyczące wariantów wymowy tego wyrażenia (zob. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego).
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2005-01-03
Jak powinno się czytać nazwy miejscowości położonych poza granicami naszego kraju, np. Dublin – [dublin] czy [dablin]?
Niewiele można znaleźć powodów, aby używać w polskim tekście pewnych obcych nazw miejscowych w ich oryginalnej pisowni. Nie używamy przecież nazw Paris, London etc. w tekście pisanym po polsku, a oryginalna (= w pełni zgodna z wymową angielską) wymowa nazw takich jak Columbia, San Fransisco, Las Vegas, Los Angeles, Sydney, Alice Springs, Melbourne, Glasgow, Liverpool w wypowiedzi po polsku brzmiałaby sztucznie i pretensjonalnie. Jeśli idzie o Dublin, Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A.Mkowskiego uznaje, że nazwę tego miasta Polacy powinni wymawiać [dublin], a wymowę [dablin] wskazuje jako rzadką. Nie wiadomo jednak, jaka jest obecnie rzeczywista częstość występowania obu wariantów wymowy. Faktem jest natomiast, że wszystkie zapytane przeze mnie osoby mówią [dablin] i wymowa ta jest chyba naprawdę powszechniejsza, jeśli nie powszechna. W internecie znaleźć można ponad 600 przykładów o pisowni Dablin, co również może świadczyć o tym, jak ten wyraz bywa wymawiany. Ostatecznie o wymowie zadecyduje zwyczaj językowy, co w przyszłości mogłoby doprowadzić nawet do zmiany oficjalnej pisowni tej nazwy.
PS Dziękuję Panu Mirosławowi Nalezińskiemu, który pomógł mi dostrzec pewne nieścisłości w pierwszej wersji tej odpowiedzi.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2004-12-10
Witam serdecznie, chciałabym uzyskać informacje na temat głoski ł - czy występuje ona w innych językach, a jeśli tak, to w jakich? Na razie nie jestem w stanie zadać bardziej szczegółowego pytania, sama takie dostałam, tzn. czy jest rdzennie polską głoską literka ł?
Przede wszystkim należy odróżnić głoskę (dźwięk mowy) od litery (znaku pisma). Głoska (dźwięk) ł o wymowie zbliżonej do u (tak zwane u niezgłoskotwórcze) jest charakterystyczna dla języka polskiego, nie ma takiej samej w żadnym innym języku słowiańskim. Pojawiła się w polskim systemie fonetycznym stosunkowo późno, bo dopiero w XVI wieku, jako efekt przekształcenia wymowy dawnego ł przedniojęzykowo-zębowego w inną głoskę, zbliżoną do u (zmiana sposobu artykulacji polegała na tym, że pierwotnie przy wymawianiu ł czubek języka dotykał górnych zębów, w nowszym wariancie natomiast wargi przyjmują kształt zaokrąglony jak przy wymawianiu u). Ta nowa wymowa (u zamiast ł), określana w XVI wieku pejoratywnym wyrazem wałczenie (na temat wałczonego ł zob. np. w: Z. Klemensiewicz: Historia języka polskiego, Warszawa 1985, t. 2, s. 296), długo (aż do XX wieku) była uznawana za gorszą, niepoprawną, „gminną”, gwarową. Dlatego też warstwy wykształcone, inteligencja, arystokracja unikały wymawiania ł w sposób, w jaki dzisiaj artykułujemy tę głoskę – za lepszą, poprawniejszą uchodziła wymowa ł przedniojęzykowo-zębowego (jeszcze w pierwszej połowie XX wieku funkcjonowało jako ważny element wymowy „aktorskiej”, stąd można jeszcze dzisiaj usłyszeć taką głoskę u aktorów starszego pokolenia). Charakterystyczną artykulację ł przedniojęzykowo-zębowego można też usłyszeć w wypowiedziach osób pochodzących z kresów wschodnich, ponieważ na tych terenach na skutek bezpośredniego kontaktu z językiem ukraińskim i białoruskim, także rosyjskim, taka głoska przetrwała do dzisiaj.
Mirosława Siuciak
Jeśli chodzi o literę ł, to taki znak graficzny występuje tylko w polskim alfabecie, natomiast głoski (dźwięki) nieco podobne w wymowie do polskiego ł (choć pewnie bardziej do l przedniojęzykowo-zębowego) można spotkać w wielu językach słowiańskich: słowackim, słoweńskim, ukraińskim, białoruskim, górno- i dolnołużyckim, rosyjskim, macedońskim. Głoski te w językach słowiańskich są wymawiane w sposób podobny do polskiego ł tylko w określonych kontekstach fonetycznych (np. przed samogłoską tylną lub wchodząc w skład dyftongów), a zapisywane są jako l, w lub też ô (por. H. Dalewska-Greń: Języki słowiańskie, Warszawa 2002, s. 79-86). Za dźwięk podobny do polskiego ł można uznać również głoskę angielską, którą słyszymy w słowach what czy window.
Katarzyna Wyrwas
Wymowa2004-12-06
Chyba mało kto zauważa dziwną manierę, która zaczęła się w centrum Polski i szybko rozprzestrzenia się. Zauważalna jest również coraz częściej w TV. Zanika w wypowiedziach, litera ś i ć. Jest zastępowana czymś w postaci s+i i c+i. Dotknęło to zwłaszcza młode kobiety i dziewczyny (u mężczyzn i chłopców zdecydowanie rzadziej). Nie jest to wpływ postępującej znajomości języków obcych (sprawdziłem na przykładach).
Ja również już od dawna dostrzegam ową dziwną, zmiękczającą manierę w wymowie kobiecej, ale dostrzegam ją chyba wyłącznie w telewizji, a szczególnie w reklamie, i moim zdaniem dotyczy ona większej ilości głosek, ponieważ zauważyć można, że również spółgłoski dziąsłowe cz, ż i sz ulegają zmiękczeniu i są realizowane jako czi, żi, szi w kontekstach, które wcale zmiękczenia nie prowokują! Nie można takiej wymowy wytłumaczyć ani prawidłami polskiej fonetyki, ani upodobnieniami głosek do siebie, nie jest to też prawdopodobnie kolejny etap rozwoju polszczyzny. Nikt zjawiska tego jak na razie nie zbadał i nie opisał. Na własny użytek tłumaczę te zabawne dla mnie fakty językowe wpływem kamery. Osoby na co dzień mówiące w zwykły sposób na widok obiektywu kamery zaczynają z nim prowadzić swoistą grę, jak gdyby pragnęły się kamerze (lub przyszłym widzom) przypodobać, uatrakcyjnić rejestrowany przez nią obraz, pokazać się w lepszym świetle, wykreować siebie jako osobę niezwykłą, miłą i nie wiadomo, jaką jeszcze... A może zamiana – fonetycznie miękkich wprawdzie, ale zbyt ostrych być może – dźwięków ś, ź, ć na zmiękczone s’, z’, c’ (wymawiane s-i, c-i, z-i) ma w przekonaniu tak mówiących Pań pozytywnie wypłynąć na odbiorców? Tak to odbieram i śmieszy mnie to.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135