Najczęściej zadawane pytania (214) Ortografia (507) Interpunkcja (170) Wymowa (65) Znaczenie (207) Etymologia (283) Historia języka (21) Składnia (274) Słowotwórstwo (118) Odmiana (293) Frazeologia (116) Poprawność komunikacyjna (212) Nazwy własne (363) Wyrazy obce (72) Różne (147) Wszystkie tematy (2848)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Etymologia2004-12-09
Skąd się wzięła nazwa Żmigród?
Nazwa Żmigród w XII wieku brzmiała Zwnigrod, w czym etymolodzy dopatrują się staropolskiego czasownika zwnieć ‘dzwonić, dźwięczeć’. Jak pisze Maria Malec (w Słowniku etymologicznym nazw geograficznych Polski), nazwa ta mogła określać gród obronny, w którym dzwoniono na wypadek zagrożenia przez wrogów. Jako że zbitka spółgłosek zwn była zbyt trudna do wymówienia, uległa przekształceniu na zm, a następnie - w wyniku skojarzenia nazwy z wyrazem żmija – kolejnej zmianie na żm.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Jaka jest etymologia nazwy Ślęża?
Ślęża jest nazwą utworzoną prawdopodobnie od prasłowiańskiego rdzenia *slęg- oznaczającego ‘wilgotny, mokry’.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Jaka jest etymologia słowa dolegliwość?
Rzeczownik dolegliwość pozostaje w ścisłym związku etymologicznym z czasownikiem leżeć, który jest wyrazem rodzimym, ogólnosłowiańskim, kontynuującym prasłowiańską postać *ležati i praindoeuropejską *legh- (dla porównania: niemieckie liegen ‘leżeć’; greckie léechos ‘łoże’; łacińskie lectus 'łoże’). Praindoeuropejski morfem *legh- jest także kontynuowany przez prasłowiański czasownik *legti i polski lec (XIV w.) oraz pochodny od niego legnąć (XVI w.). Między lec a leżeć istniała początkowo następująca różnica znaczeniowa: otóż lec był tzw. czasownikiem inchoatywnym, czyli nazywał początkowe stadium czynności nazywanej drugim czasownikiem, czyli ‘położyć się’. Od XVI wieku obecny jest również w polszczyźnie leksem legać (prasłowiański *lĕgati), pierwotnie będący czasownikiem wielokrotnym od lec. Oba te czasowniki dały podstawę licznym formacjom prefiksalnym, m.in. czasownikowi dolegać. Wyraz ten, obecny w polszczyźnie od XVI wieku, znaczył początkowo ‘przylegać ściśle, za mocno, uwierając, sprawiając ból’ i był formą imperfektum od dolec (*do-leg-ti). Z kolei czasownik dolegać stał się bazą dla przymiotnika dolegliwy, używanego np. na określenie bólu. Od tego wyrazu za pomocą sufiksu -ość utworzony został rzeczownik dolegliwość. Warto przypomnieć, iż do omawianej rodziny etymologicznej należą również: nocleg, legowisko, nalegać, przylegać, zalegać, rozległy, polec, poległy, przyległy czy zaległości.
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-12-09
Jaka jest etymologia wyrazu baba?
Rzeczownik baba wywodzi się od ogólnosłowiańskiej formy *baba, a zatem wyraz ów nie zmienił swej postaci, choć przeszedł zasadnicze zmiany w zakresie znaczenia. Początkowo słowem tym określano ‘wiedźmę, znachorkę zamawiającą choroby i pomagającą przy porodach’. Z biegiem czasu sens omawianego leksemu wzbogacił się o znaczenie: ‘stara kobieta, staruszka’, co zapoczątkowało jego funkcjonowanie na gruncie relacji rodzinnych – ‘matka ojca lub matki’ (XIV-XVII wiek). Dziś na określenie relacji pokrewieństwa wykorzystujemy zdrobnienie babka, zwykle jeszcze spieszczane do postaci babcia. Wyrazem baba posługujemy się również na określenie kobiety, zwłaszcza niemłodej i ubogiej (przeciwieństwo – pani). Nie można też zapomnieć o smacznej babie / babce, czyli o okrągłym placku świątecznym!
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-12-09
Jakie jest etymologiczne znaczenie słowa ciekawy?
Przymiotnik ciekawy wywodzi się z czasownika ciekać (prasłowiańskie *těkati) oznaczającego ‘szybko biec, pędzić, gnać’, a miał więc znaczenie ‘szybko biegnący, chyży, rączy’ (kiedyś można było powiedzieć np. tchórz ma nogi ciekawe = ‘szybkie’, ciekawy czas ‘czas szybko upływający’, można było ciekawym nazwać także dobrze węszącego, tropiącego albo goniącego psa myśliwskiego). Słowa tego zaczęto jednak stopniowo od XVIII wieku używać w znaczeniu nieco zmodyfikowanym ‘szybki, porywczy, popędliwy’ (np. w postępkach swoich zawsze by ciekawy), następnie zaś w znaczeniu ‘bystry, przenikliwy’, z którego powstało znaczenie już nam bliższe – ‘dociekliwy, chcący coś wiedzieć’ oraz ‘interesujący’ (por. D. Buttler Rozwój semantyczny wyrazów polskich, A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego, A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-02
Jaka jest etymologia słowa Murzyn i kiedy ono powstało?
Wyraz Murzyn jest w języku polskim zapożyczeniem używanym od XIV wieku. Powstał od łacińskiego przymiotnika maurus, który znaczył ‘czarny’, stąd w pewnym okresie funkcjonował rzeczownik maur oznaczający człowieka o czarnej, także o ciemnej skórze (np. w okresie romantyzmu Maurami często określano Arabów). Na skutek pewnych zmian fonetycznych w rdzeniu i po dodaniu przyrostka -yn powstał wyraz Murzyn, który ma podobną formę także w innych językach słowiańskich.
Mirosława Siuciak
Etymologia2004-12-02
Proszę o etymologię słowa przekonać.
Czasownik przekonać ma z historycznego punktu widzenia dość przejrzystą strukturę. Powstał przez dodanie przedrostka prze- do czasownika konać, który pierwotnie znaczył ‘kończyć, doprowadzać do końca’; miał też drugie znaczenie ‘czynić, działać’. Można było od tego wyrazu tworzyć nowe czasowniki z różnymi przedrostkami, np.: wykonać, dokonać, przekonać, pokonać, skonać. Wraz z rozwojem polszczyzny znaczenie podstawowego dla tej grupy czasownika konać zaczęło się oddalać od znaczeń wyrazów od niego utworzonych. Słowo konać zawęziło znaczenie do sytuacji ‘kończyć życie’ - czyli stało się synonimiczne do umierać; znaczenie to ma także odpowiednik dokonany – skonać. Natomiast pozostałe czasowniki z tej grupy są raczej związane ze znaczeniem ‘czynić, działać’, np. dokonać czegoś ‘zrobić coś, osiągnąć’, pokonać ‘zwyciężyć kogoś poprzez działanie’. Czasownik przekonać także wiąże się z tym pierwotnym znaczeniem – ‘nakłonić kogoś do swoich racji poprzez odpowiednie działanie’. We współczesnej polszczyźnie wyraz ten jest już niepodzielny słowotwórczo, ponieważ podstawa konać utraciła swoje pierwotne znaczenie czynnościowe.
Mirosława Siuciak
Etymologia2004-11-30
Jaka jest etymologia słowa koniak?
Rzeczownik koniak jest używany w polszczyźnie od 2. połowy XIX wieku. Słowo to zapożyczyliśmy z języka francuskiego, w którym używane jest od 1. połowy XIX wieku i pochodzi od nazwy miejscowej Cognac (por. A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-11-30
Jaka jest etymologia słowa Częstochowa?
Nazwa Częstochowa była niegdyś przymiotnikiem, co potwierdza np. Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski Marii Malec. Nazwa ta została utworzona od imienia Częstoch przyrostkiem dzierżawczym -owa, jednak – jak wiele miejscowych nazw dzierżawczych (por. Piotrków, Lublin, Poznań) – zatraciła przymiotnikowy charakter i współcześnie jest rzeczownikiem.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-11-26
Jaka jest etymologia słowa wziąć?
Czasownik wziąć (por. staro-cerkiewno-słowiańską formę vъzęti) pochodzi od istniejącego już w języku prasłowiańskim czasownika *jęti lub – jak chcą niektórzy badacze – *ęti o pierwotnym znaczeniu ‘brać, chwytać, jąć’ z przedrostkiem wz-, prasłowiańskie *vъz-.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-11-23
Jaka jest etymologia słowa seks?
Rzeczownik seks pojawia się w polszczyźnie dopiero w XX wieku. Jak notuje Słownik języka polskiego PWN pod red. W. Doroszewskiego z lat 1958-1962, wyraz ten zapożyczono z języka francuskiego – od rzeczownika sexe ‘płeć’ i najpierw (np. około 1948 roku) używano w znaczeniu ‘płeć, atrakcyjność pod względem płciowym’. W językach Europy zachodniej wyrazy typu sexe (francuski) oraz sex (angielski) pochodzą od łacińskiego sexus ‘bycie mężczyzną lub kobietą; płeć, rodzaj’ oraz secus, prawdopodobnie powiązany z secāre ‘dzielić’. W języku angielskim wyraz sex jest znany od około 1380 roku w znaczeniu ‘mężczyźni lub kobiety zbiorowo (płeć)’, a znaczenie ‘cecha bycia mężczyzną lub kobietą’ jest zaświadczone w tym języku od 1526 roku i oznacza rozróżnienie między obiema płciami. Znaczenie ‘aktywność seksualna’ notowane jest w angielszczyźnie amerykańskiej dopiero od 1918 roku, a znaczenie ‘zbliżenie, współżycie płciowe’ od roku 1929. Rzeczownik sex jest zatem traktowany jako potoczny skrót od wyrażenia sexual intercourse ‘obcowanie płciowe’. (zob. Chambers Dictionary of Etymology, Merriam-Webster’s Dictionary, The American Heritage Dictionary of the English Language, Wielki słownik wyrazów obcych PWN pod red. M. Bańki).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-11-22
Jakie jest pochodzenie słowa rower?
Rzeczownik rower to eponim, czyli wyraz pochodzący od nazwy własnej – brytyjskiej firmy Rover, która pod koniec XIX wieku rozpoczęła taśmową produkcję rowerów. Angielski wyraz rover oznacza ‘wędrowca, włóczęgę’ (zob. W. Kopaliński Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-11-22
Proszę o podanie mi etymologii słowa gołąbki z gastronomi. Skąd wzięła się akurat nazwa nawiązująca do gołębi?
Jak pisze F. Sławski w Słowniku etymologicznym języka polskiego, nazwy zwierząt i ptaków są w językach słowiańskich nierzadko wykorzystywane do nazywania pieczywa i potraw, zwłaszcza obrzędowych (por. byczek ‘kukiełka wypiekana na wesela’, gąska ‘rodzaj ciasta’ i in.). Nazwa gołąbki (zdrobnienie od gołąb) oznaczająca ‘potrawę z kaszy i siekanego mięsa zawijaną w liście kapusty’ jest prawdopodobnie zapożyczona z ukraińskiego hołubci (stanowi kalkę językową) i znana jest w polszczyźnie od XIX wieku. Nazwa tej potrawy występuje również w podobnej formie w innych językach, por. ruskie hołubci (A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego) i rosyjskie gołubcý; podobne formy nazywają także inne potrawy, np. serbskie i chorwackie dialektalne golubići ‘rodzaj klusek’ i bułgarskie gъlъbnik ‘rodzaj obrzędowego chleba’.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-11-22
Skąd pochodzi nazwa wsi Lubin w woj. zachodniopomorskim? Czy ta nazwa ma coś wspólnego z nazwą miasta Lubin koło Legnicy?
S. Rospond w Słowniku etymologicznym miast i gmin PRL wymienia kilka pokrewnych etymologicznie nazw miejscowych Lubin (na Nizinie Śląskiej, koło Kościana, Wolina oraz Gryfic). Lubin (na Śląsku) jest nazwą dzierżawczą znaną już od XIII wieku. Pochodzi od imienia Luba, do którego dodano przyrostek -in oznaczający posiadanie. Luba z kolei to skrót od złożonego imienia Lubomir. Z zapisu S. Rosponda wynika, że zapewne wszystkie Lubiny miały ten sam rodowód.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-11-22
Jakie były dawniejsze znaczenia słowa dziewczyna? Jakie jest pochodzenie słowa dziwka i czy zawsze było ono obraźliwe?
W języku polskim jest wiele wyrazów utworzonych na podstawie prasłowiańskiego rdzenia *děv-, który w polszczyźnie na skutek fonetycznego rozwoju przekształcił się w dziew-. U Prasłowian wyraz *děva miał związek z czasownikiem *dojiti ‘karmić piersią, ssać’ i jego znaczenie było czynnościowe – ‘ssąca’, ale mógł też oznaczać ‘mająca cechy typowo kobiece, mogąca karmić piersią’ (F. Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego). Świadectwem dawnego pochodzenia tego wyrazu jest jego obecność w wielu językach słowiańskich: djewa, djewka (serbski, chorwacki), divka (czeski) itp. W języku staropolskim słowo to występowało w postaci dziewa oraz jako zdrobnienie z przyrostkiem -ka: dziewka lub też inne, dziedziczone z prasłowiańszczyzny zdrobnienie z przyrostkiem -ica: dziewica. Ten ostatni wyraz pierwotnie znaczył ‘miła, młoda dziewka’, z czasem zaczął oznaczać kobietę niezamężną, a później także kobietę niewinną, nieskalaną. Natomiast słowo dziewka w staropolszczyźnie używane było w trzech znaczeniach: 1) ‘dziewczyna, panna, kobieta niezamężna’; 2) ‘córka’; 3) ‘dziewczyna służebna, służąca’. Z czasem przeważać zaczęło znaczenie trzecie, ponieważ pierwotną funkcję semantyczną tego wyrazu przejęła w języku polskim oparta na tym samym rdzeniu forma dziewczę. Słowo to, należące do semantycznej kategorii istot młodych, było pod względem gramatycznym rodzaju nijakiego: miłe dziewczę, podobnie jak miłe dziecię, chłopię, pacholę, szczenię, źrebię itp. Około XVII-XVIII w. do popularnego w polszczyźnie rdzenia dziewcz- dodano przyrostek -yna i nowo powstały wyraz dziewczyna wyparł starsze formy, takie jak dziewka i dziewczę. Wyraz dziewka już w XVIII w. nabrał negatywnego znaczenia – zaczął oznaczać służącą, kobietę do różnych posług, a z czasem także kobietę lekkich obyczajów. Dziewka w znaczeniu ‘nierządnica’ występuje dopiero w pierwszej połowie XIX stulecia, podobnie jak słowo dziwka, które według gwarowej wymowy – dziéwka – spopularyzował chyba Tadeusz Boy-Żeleński. Zatem leksem dziewka już od XIX wieku jest w skrajnej opozycji do synonimicznego kiedyś dziewica. Wyraz dziewczę natomiast zachował się jako archaizm w języku literackim, a także w wielu gwarach, w których oprócz tego występują takie słowa, jak dziewucha, dziołcha itp. Rzeczownik dziewczyna w wieku XIX oznaczał także niezamężną, przeważnie młodą pomocnicę domową, służącą (por. Słownik języka polskiego PAN pod red. W. Doroszewskiego, S.B. Linde, Słownik języka polskiego).
Mirosława Siuciak i Joanna Przyklenk
Etymologia2004-11-22
Jakie jest pochodzenie słowa książka?
Wyraz książka występuje w polszczyźnie dopiero od XVIII wieku (sporadycznie od drugiej połowy XVI stulecia). Wcześniej słowo to używane było jedynie w liczbie mnogiej (pluralia tantum): książki (i książeczki), a zmiana tej formy na liczbę pojedynczą – spowodowana koniecznością odróżniania jednego egzemplarza od wielu – zaszła w XVI wieku. Forma pluralna księgi (rzadziej: książki) zachowana jest do dziś m. in. w znaczeniu specjalnym – ‘trzecia komora żołądka’ – ukształtowanym chyba na podstawie podobieństwa gęstych, cienkich fałd tej części żołądka do kart ksiąg. Prawdopodobnie miało tu swój wpływ niemieckie Buch w tym samym znaczeniu (por. K. Długosz-Kurczabowa Nowy słownik etymologiczny języka polskiego). Rzeczownik książka jest odziedziczony z prasłowiańszczyzny (*kъnigy) i stanowi zdrobnienie od wyrazu księga. Ten leksem z kolei przed XIII wiekiem występował w postaci knięgy, a następnie doszło do rozpodobnienia dwóch sąsiadujących głosek nosowych i przejście w księgy. Z analogicznym procesem mamy do czynienia w przypadku wyrazu ksiądz. Zjawisko to, konsekwentne dla wszystkich form z nagłosowym kńę- // kńą- (później kśę- // kśą-), zapoczątkowane zostało przez powstanie epentetycznego -ś-, tzn. kśń- zamiast k’ń-, potem kśń-, a zakończył się ten proces fonetyczny zanikiem -ń- przed -ę-//-ą-. Dalsza etymologia omawianego wyrazu nie jest jasna. Badacze przypuszczają, iż może on być pochodzenia orientalnego, może być zapożyczeniem asyryjskim, chińskim, tureckim lub też formą rodzimą. Zdaniem A. Brücknera (Słownik etymologiczny języka polskiego), księga jest wyrazem słowiańskim, ponieważ prasłowiańska forma wywodzi się od *kъnъ, pol. kien (zachowane w knieja) o znaczeniu ‘kłoda, kloc, pień drzewa, z którego robi się deski’, tworzone formantem -ęga (-iga). Warto również przypomnieć o staropolskich formach, pochodnych od księga: książnica – ‘biblioteka’; książnik // księżnik – ‘zajmujący się handlem książkami, księgarz’.
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-11-21
Dlaczego w języku polskim występują nazwy Węgry i Włochy, podczas gdy w innych językach europejskich używa się nazw pochodzących od słów Hungary i Italia?
To, jak jedne narody nazywają inne, jest często uzależnione od historycznych kontaktów tych narodów ze sobą. Niemcy nazywają siebie Deutsche, podczas gdy Polacy nazywają ich Niemcami, Anglicy – Germans, a Francuzi – Allemands. Węgrzy nasz kraj nazywają Lengyelország, a Włosi Polonia. Jako że o nazwie Włochy pisaliśmy już dość obszernie w dziale Etymologia, dziś spróbujemy opowiedzieć o Węgrzech. Węgrzy nazywają swoje państwo Magyarország, a siebie Magyar, tak też (Madziar) mówią o nich Czesi i Słowacy oraz nasi górale, podczas gdy Francuzi nazywają Węgrów Hongrois, Hiszpanie Húngaro, a Niemcy Ungar. Na zachodzie Europy przyjęła się nazwa Hungary pochodząca z używanej w średniowiecznej łacinie nazwy Hungaria ‘Węgry’ (zob. W. Kopaliński Słownik wyrazów obcych). W języku polskim i niektórych innych językach słowiańskich (por. także podobne nazwy w czeskim – Uher, Uhry i rosyjskim – Wiengr, Wiengrija) przyjęła się nazwa Węgry, którą wywodzi się od istniejących w V i VI wieku nazw szczepów plemion Hunów zamieszkujących obszar nad Meotydą i od Uralu do Kaukazu, a później także plemion osiadłych tam Chazarów oraz Madziarów, którzy wędrowali znad Kubanu do Panonii. Nazwy te – Onogur, Ongur (forma cerkiewna ągri) oznaczające ‘dziesięć (on) pokoleń (strzał, gur)’ – Słowianie przenieśli na Madziarów i wymawiali z początkowym przydechowym w- (A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego, W. Doroszewski O kulturę słowa. Poradnik językowy, t. II, s. 544-545).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-11-19
Jakie jest znaczenie nazwy białoruskiego miasta Orsza? W źródłach występuje ono także w postaci Vorsha. Czy wyraz ten ma to samo znaczenie, co czeskie vrš i polskie wiersz (rodzaj więcierza)?
Etymologia nazwy miejscowej Orsza jest dzisiaj trudna do uchwycenia, ponieważ nie zachował się w języku polskim wyraz pospolity, od którego została utworzona. Pochodzi prawdopodobnie od staropolskiego rzeczownika orz lub orsz, który oznaczał konia szybkiego w biegu; rzeczownik ten pochodził z kolei od prasłowiańskiego przymiotnika *orj- > orz-, który znaczył po prostu ‘szybki’ – to znaczenie zachowało się w takich wyrazach, jak orzeł czy też w nazwach miejscowych typu Orawa, co pierwotnie oznaczało szybko płynącą wodę; staropolskie określenie konia, ogiera orz // orsz stało się więc podstawą nazwy miejscowej Orsza. W języku polskim ten wyraz pospolity orz // orsz używany był do końca XV wieku, natomiast zachował się w innych językach, np. w huculskim, w litewskim. O jego pradawnym rodowodzie świadczy fakt, że występuje w innych językach wywodzących się z praindoeuropejskiego (większość języków europejskich oraz z południowo-zachodniej Azji powstało na skutek rozpadu wspólnoty praindoeuropejskiej), stąd np. współcześnie w angielskim mamy rzeczownik horse (widać tutaj wyraźne podobieństwo ze staropolskim orz // ors). Jeżeli dzisiaj w języku białoruskim istnieje oprócz nazwy Orsza także wariant fonetyczny Vorsza, to jest to po prostu zjawisko typowe dla języków wschodniosłowiańskich, w których często na początku wyrazów zaczynających się na o- pojawia się tak zwana spółgłoska protetyczna, np. polskie ot (Ot co) – rosyjskie vot. Nazwa Vorsza nie ma więc nic wspólnego z wyrazem wiersz.
Mirosława Siuciak
Etymologia2004-11-15
Czy znane jest pochodzenie nazw pór roku?
Wyjaśnienia etymologiczne nazw pór roku zacznijmy od obecnej jesieni. Wyraz jesień wywodzi się z prasłowiańskiego *osenь. Występowanie późniejszych form *esenь,
*jesenь można tłumaczyć asymilacyjnym wpływem samogłoski e, które miało również miejsce w takich wyrazach jak: jemioła, jesiotr, jezioro. Interesujące nas słowo wykazuje też związki z gockim asans – ‘czas żniwa’ – oraz starogermańskim aran.
Z kolei leksem zima to prasłowo mające podobną postać foniczną we wszystkich językach słowiańskich (por. A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego), pozostające w widocznym (i wyczuwalnym) związku z wyrazami typu zimny, zimno.
Nazwa kolejnej pory roku – wiosna – również jest wyrazem rodzimym. Jej początkowa prasłowiańska postać wyglądała najprawdopodobniej w taki oto sposób: *vesna // *vesъna. Oboczność jakościowa e:o to rezultat procesu przegłosu polskiego. Starsza postać omawianego słowa, bez przegłosu, zachowana została w niektórych gwarach (por. wiesna). Pochodzenie wyrazu wiosna można tłumaczyć jego związkami z was-, czyli ‘świecić’ albo z wes- – cząstką charakterystyczną dla przymiotnika wesoły.
Nazwa najbardziej wyczekiwanej pory roku – lato – wywodzi się z prasłowiańskiego *lěto o znaczeniu ‘najcieplejsza pora roku’. Warto przy tym podkreślić, iż z tego właśnie sensu rozwinęło się pojęcie ‘roku’. Ów rok liczono od lata do lata. Etymologiczne wyjaśnienia leksemu nie przynoszą jednoznacznych rozwiązań i budzą szereg wątpliwości. Za najbardziej przekonujące można uznać wyjaśnienia Vaillanta: łączy on prasłowiańskie *lěto z litewskim letas ‘łagodny, spokojny, cichy; powolny, ustępliwy’. W ścisłym związku z latem pozostaje wyrażenie babie lato ‘okres ciepłych dni, pogodnych dni jesieni, nitki pajęczyny snujące się wówczas w powietrzu’. Wyrażenie to, szeroko rozpowszechnione w językach słowiańskich, ma też swoje odpowiedniki pozasłowiańskie np. niemieckie
Altweibersommer, szwajcarskie witwensommerli (alt ‘stary’, Weib ‘kobieta’, Witwe ‘wdowa’, Sommer ‘lato’).
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-11-15
Skąd pochodzi nazwa kalendarz?
Rzeczownik kalendarz polszczyzna zna od połowy XVI wieku, najpierw jako słowo kościelne, wywodzące się z rzeczownika calendārium (oznaczającego w średniowiecznej łacinie księgę dłużników, w której dopisywano odsetki każdego pierwszego dnia miesiąca) i przymiotnika calendārius. Oba wymienione wyrazy pochodzą od używanej w starożytnym Rzymie nazwy calendae ‘pierwszy dzień miesiąca’, w którym Rzymianie ogłaszali rozkazy i porządek na kolejne dni. Według Chambers Dictionary of Etymology rzeczownik calendae pochodzi od czasownika *calēre (wariantu calāre) o znaczeniu ‘krzyczeć, wołać, ogłaszać’, pokrewnego do greckiego kaleîn o podobnym znaczeniu (por A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego, Merriam-Webster’s Dictionary, The American Heritage Dictionary of the English Language, Chambers Dictionary of Etymology).
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143