Najczęściej zadawane pytania (190) Ortografia (464) Interpunkcja (160) Wymowa (61) Znaczenie (175) Etymologia (254) Historia języka (21) Składnia (253) Słowotwórstwo (98) Odmiana (265) Frazeologia (108) Poprawność komunikacyjna (196) Nazwy własne (311) Wyrazy obce (62) Różne (144) Wszystkie tematy (2572)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Etymologia2004-03-12
Skąd w języku polskim wzięło się określenie Włochy i co za tym idzie Włosi itp., skoro w pozostałych językach obserwujemy pochodne wyrazu Italia?
Wyraz Włoch wywodzi się z prasłowiańskiej nazwy oznaczającej Romanów, a ta z kolei, jak pisze Brückner (Słownik etymologiczny języka polskiego), przejęta została od Niemców, bo ci najpierw wszystkie plemiona celtyckie, a potem i romańskie, zwali Walh. Podstawą tego określenia była nazwa szczepu celtyckiego Volcae. Na gruncie słowiańskim zadomowiła się forma zatem Wołch, oznaczająca dla Słowian wszelkich Romanów, a w języku polskim doszło do zwężenia zakresu stosowania tego wyrazu jedynie do mieszkańców półwyspu Apenińskiego. Dzisiejsza forma tego rzeczownika jest efektem działania procesu przestawienia (metatezy) głosek o i ł. Dodać warto, że w dawnej polszczyźnie także funkcjonowała nazwa Italia, upowszechniła się jednak nazwa Włochy. W języku polskim występował również rzeczownik Italia ‘z łaciny: kraj włoski, Włochy’ oraz przymiotnik italski ‘włoski’ (Słownik języka polskiego Wilno 1861). Współczesny język polski także odnotowuje te słowa, ale w innym już znaczeniu: wyraz Włochy nazywa nowożytne państwo na Półwyspie Apenińskim, podniośle określane też Italią, natomiast italski to przede wszystkim ‘taki, który dotyczy Italii, jest związany z Italią – starożytnym państwem na Półwyspie Apenińskim, od 27 r. p.n.e. rozciągającym się aż do Alp’, rzadziej – ‘związany z Włochami, nowożytnym państwem’ (Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny pod red. H. Zgółkowej). Rzeczownik Włochy – jako nazwa państwa – to dawny biernik liczby mnogiej odmiany słowa Włoch. W latach 20. XX wieku usiłowano wprowadzić w życie formy Italia i italski z inicjatywy włoskiego posła przebywającego w Warszawie (nazwa Włoch kojarzyła się z niemieckim Welsch o pogardliwym odcieniu, którego nasz rzeczownik Włoch jest pozbawiony), nowe wyrazy nie przyjęły się jednak w społeczeństwie i nie zastąpiły dawnych polskich nazw. Zob. W. Doroszewski: Rozmowy o języku. Seria II. Kraków 1951, s. 237-238; W. Doroszewski: O kulturę słowa. Poradnik językowy. T. 1, s. 472-474.
Joanna Przyklenk i Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-03-10
Czy istnieje związek między czasownikiem myśleć a rzeczownikiem myśliwy?
Wyraz myśliwy pochodzi od czasownika myśleć. W XV-XVI wieku istniał skłonnościowy przymiotnik myśliwy, który był używany w znaczeniu ‘skłonny do rozmyślań, myślący, dowcipny, baczny, chytry’. Później doszło do stopniowego zwężenia jego znaczenia i wyraz ten zaczął nazywać łowcę jako człowieka chciwego, gorliwego, chytrego, a w 2. połowie XVI wieku ostatecznie ograniczył znaczenie do ‘łowcy, strzelca’, który był ‘przemyślny w łowieniu zwierzyny (w sidła), biegły w polowaniu’. Przymiotnik ten uległ także substantywizacji, czyli stał się rzeczownikiem. Zob. A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego, A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego, K. Długosz-Kurczabowa Nowy słownik etymologiczny języka polskiego.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-02-27
Jakie jest pochodzenie wyrazu kaftan?
Wyraz ten notowany jest w polszczyźnie od 2. połowy XV wieku. Pochodzi prawdopodobnie z języka tureckiego, w którym kaftan występował w znaczeniu ‘szata wierzchnia ozdobna’. A. Brückner w Słowniku etymologicznym języka polskiego pisze: złote kaftany na posłów wkładano, gdy się przed sułtanem zjawiali. Kaftan może też pochodzić z języka perskiego i do języków europejskich został wprowadzony przez arabski najpierw jako chaftan. Słowo to znane jest również na zachodzie Europy (z osmańskiego, jako nazwa stroju tureckiego), por. np. włoskie caffettano, hiszpańskie caftan, francuskie cafetan, caftan, niemieckie kaftan (A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-02-26
Jaka jest etymologia słowa najsampierw?
Wyraz ten powstał w wyniku pomieszania synonimicznego słów najpierw, będącego skrótem stosowanym od 1861 roku zamiast najpierwej, który pochodzi od liczebnika pierwszy, oraz nasamprzód, złożonego z wyrazów na, sam, przód (zob. Andrzej Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego, A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego). Wydany w połowie XX wieku Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego uznaje najsampierw za przestarzały, rzadki i potoczny wyraz oznaczający wzmocnione najpierw.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-02-17
Jakie jest pochodzenie wyrazu kościół?
Wyraz ten został zapożyczony za pośrednictwem języka staroczeskiego kostel i staro-górno-niemieckiego kástel z łacińskiego castellum ‘miejsce obwarowane, zamek, twierdza’ prawdopodobnie w okresie przyjmowania przez Polskę chrześcijaństwa. Jak czytamy w Nowym słowniku etymologicznym K. Długosz-Kurczabowej, pierwsze kościoły były stawiane w grodach warownych, bywały także obwarowywane, a więc przystosowywane do pełnienia funkcji obronnych.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-02-12
Jakie jest pochodzenie wyrazu jasełka?
Jasełka to zdrobnienie od mało znanego wyrazu jasła, który oznaczał drabiniasty żłób w kształcie litery V do karmienia bydła sianem (A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego). Obie formy wywodzą się z od prasłowiańskiego czasownika *jesti ‘jeść’. Według Nowego słownika etymologicznego języka polskiego K. Długosz-Kurczabowej nazwa jasełka w XIV wieku oznaczała żłóbek, w którym narodził się Pan Jezus. Później zaczęła określać także szopkę, widowisko sceniczne lub kukiełkowe, mające za treść narodzenie Chrystusa oraz figurki przedstawiające narodzenie Chrystusa, stawiane w kościele w okresie świąt Bożego Narodzenia.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2006-05-18
Uprzejmie proszę o wyjaśnienie definicji (pojęcia) eksploatacji.
Eksploatacja to 1. wykorzystywanie czegoś w sposób racjonalny, 2. wydobywanie bogactw naturalnych, 3. użytkowanie maszyn, urządzeń, 4. maksymalne wykorzystywanie, wyzyskiwanie kogoś lub czegoś dla zysku (Słownik wyrazów obcych PWN, Warszawa 1999).
Natalia Łukomska
Znaczenie2006-05-18
Proszę o zinterpretowanie poniższego zdania: Zleceniobiorca zobowiązuje się do świadczenia usług w następujących miesiącach: styczeń, luty, listopad, grudzień oraz w pozostałych miesiącach, w których zaistnieją okoliczności powodujące konieczność świadczenia usług - opady śniegu powodujące zaleganie pokrywy śnieżnej o wys. pow. 2 cm lub zwiększenie zalegającej pokrywy śnieżnej o kolejne 2 cm, gołoledź, podjęcia działań zmierzających bezpośrednio do usunięcia śniegu i/lub gołoledzi, natychmiast nie później niż w ciągu 30 minut od momentu rozpoczęcia opadów w przypadku sunięcia śniegu i/lub niezwłocznie w przypadku stwierdzenia, że warunki atmosferyczne mogą spowodować gołoledź. Proszę o odpowiedź, czy w miesiącach styczeń, luty, listopad, grudzień należy przystąpić do odśnieżania natychmiast, czy dopiero po opadach śniegu powyżej 2cm.
Fragment: podjęcia działań zmierzających bezpośrednio do usunięcia śniegu i/lub gołoledzi, natychmiast nie później niż w ciągu 30 minut od momentu rozpoczęcia opadów w przypadku sunięcia śniegu i/lub niezwłocznie w przypadku stwierdzenia, że warunki atmosferyczne mogą spowodować gołoledź traktuję jako wyszczególnienie świadczonych usług, a więc bezpośrednio odnosi się on do fragmentu początkowego – zleceniobiorca zobowiązuje się do świadczenia usług w następujących miesiącach: styczeń, luty, listopad, grudzień. Zleceniobiorca zobowiązuje się równocześnie do podjęcia działań…. Forma dopełniacza rzeczownika odczasownikowego – podjęcia, jest narzucona przez konstrukcję zobowiązuje się do.
Uzyskujemy wówczas następującą treść: W miesiącach: styczeń, luty, listopad, grudzień zleceniobiorca zobowiązuje się do podjęcia działań zmierzających bezpośrednio do usunięcia śniegu i/lub gołoledzi, natychmiast nie później niż w ciągu 30 minut od momentu rozpoczęcia opadów w przypadku sunięcia śniegu i/lub niezwłocznie w przypadku stwierdzenia, że warunki atmosferyczne mogą spowodować gołoledź.
Z kolei fragment: w których zaistnieją okoliczności powodujące konieczność świadczenia usług – opady śniegu powodujące zaleganie pokrywy śnieżnej o wys. pow. 2 cm lub zwiększenie zalegającej pokrywy śnieżnej o kolejne 2 cm, gołoledź wypada potraktować jako doprecyzowanie warunków spełnienia powinności ze strony zleceniobiorcy w wymienionych pozostałych miesiącach.
Treść przedstawiałby się więc następująco: W pozostałych miesiącach zleceniobiorca zobowiązuje się do świadczenia usług, jeśli zaistnieją okoliczności powodujące konieczność świadczenia usług – opady śniegu powodujące zaleganie pokrywy śnieżnej o wys. pow. 2 cm lub zwiększenie zalegającej pokrywy śnieżnej o kolejne 2 cm, gołoledź.
Przyznam jednak, iż tekst nie jest skonstruowany prawidłowo, jest to więc jedynie interpretacja.
Maria Czempka
Znaczenie2006-02-02
Co to jest gżegżółka i czy taki jest poprawny zapis?
Zapis jest oczywiście poprawny, a gżegżółka to regionalna nazwa kukułki.
Alicja Podstolec
W gwarach funkcjonują również inne nazwy kukułki w postaci zazula, zezula, zuzula.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2006-01-27
Co to znaczy bykowe?
Bykowe należy do grupy staropolskich nazw opłat związanych z gospodarstwem (podobnie jak rogowe, ryjowe czy kopytne). W XVI wieku bykowym nazywano opłatę za krycie krów bykiem. W wieku XVI i XVII nazywano tak również karę za uwiedzenie panny i spłodzenie nieślubnego dziecka (S. B. Linde w Słowniku języka polskiego definiuje bykowe nastęująco: ‘wina, którą się dworowi płaci za nabawienie płodu poddanki’). Etymologiczny słownik języka polskiego A. Bańkowskiego odnotowuje ponadto, że współcześnie w gwarach nazwą bykowe określa się ironicznie alimenty. Słownik języka polskiego pod red. A. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego (tzw. warszawski) z początków XX wieku notował także czasownik bykować o znaczeniu ‘płacić bykowe’, jak również kolejne dwa znaczenia interesującego nas rzeczownika: 1) ‘datek pasterzowi za odchowanie krowy’ oraz 2) ‘opłata muzykantom na weselu, uiszczana przez tego, kto chce tańczyć z panna młodą’. W czasach PRL-u bykowym nazywano u nas potocznie podatek pobierany od osób, które nie założyły rodziny, czyli tzw. starych panien i starych kawalerów. Współczesne dyskusje polityczne związane z bykowym nawiązują właśnie do najnowszego z wymienionych znaczeń. Widać zatem, że użycie to jest znaczeniowo zupełnie przeciwnie w stosunku do pierwotnego sensu tego wyrazu, a pochodzi – jak się można domyślać – od potocznego frazeologizmu stary byk.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2006-01-17
Uprzejmie proszę o wyjaśnienie znaczenia słowa niewidnie.
Takiej formy przysłówkowej nie udało nam się odnaleźć w żadnym słowniku, Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego notuje jednak przymiotnik niewidny o znaczeniu ‘niewidoczny’ oraz ‘nieoświetlony, mroczny, niejasny’, który w dawnej polszczyźnie był używany także w znaczeniu ‘niewidzący, ślepy’. Z podanych definicji przymiotnika niewidny wynika zatem, że pochodzący od niego przysłówek niewidnie może (mógł) mieć znaczenia ‘niewidocznie’, ‘mroczno’, ‘niejasno’, ‘ślepo’.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2006-01-16
Co to jest żargon ochwaśników?
Żargon ochweśników lub żargon ochweśnicki to tajna gwara przekupniów handlującymi obrazami świętymi ze Skulska w okolicach Gopła. Przekupnie owi nazywali siebie samych obraźnikami lub ochweśnikami – drugie z tych określeń Henryk Ułaszyn, autor monografii Język złodziejski (Łódź 1951) uważa za swoistą przeróbkę podstawowego wyrazu ofeń (rosyjskie oфєн / oфєня ‘przestarzałe: wędrowny handlarz, domokrążca’; oфєнcкий язык ‘żargon wędrownych handlarzy’), na Ukrainie zwano ich ofeniami. Ułaszyn pisze: „W Skulsku była fabryka dewocjolalij: obrazów, figur świętych, paciorków itp. świętości. Stąd rozchodzili się ci ochweśnicy po całej Kongresówce, Litwie i Białorusi. Gwara ich w ¾ jest wspólna ze złodziejską, np. tak samo kieszeń zwie się doliną, chleb sumerem, mały mikrym itd. Jest tu i Deus ‘Bóg’, jak w gwarze złodziejskiej, ale ponieważ są też obrazy Matki Boskiej, więc ta ostatnia nazywa się u nich Deusznicą” (Ułaszyn 1951: 73). Stanisław Grabias wspomina w swej publikacji Język w zachowaniach społecznych (Lublin 1997, s. 142-157) o tym, że wędrowni kupcy (ochweśnicy), którzy zmieniali asortyment sprzedawanych towarów (najpierw były nimi sukno, jedwabie, leki i dewocjonalia, potem – aż do lat 40. XX wieku – dewocjonalia, kosmetyki, drób, świnie, konie), strzegli zazdrośnie tajności swego języka. Badania nad tym socjolektem podjął jako pierwszy S. Górka, który w 1901 roku w piśmie „Wisła” (XV, nr 1, s. 1-7) opublikował artykuł pt. Skulscy ochweśnicy. Najdokładniejszy jak dotąd opis tej gwary przedstawiła W. Budziszewska w pracy Żargon ochweśnicki (Łódź 1957). Język ten zawiera nie tylko wyrazy związane z zawodową działalności tej grupy, w skład jego bowiem wchodzi dużą ilość (około 80%) słów związanych z nią niebezpośrednio, a dotyczących np. pokrewieństwa (skiciuchnia ‘synek’, braszko ‘brat’), zjawiska przyrodnicze (łysy ‘księżyc’, buziastyka ‘burza’, brutko ‘drzewo), czynności codzienne (kurlaczyć ‘gotować’, gniewoszyć ‘gniewać’, filować ‘całować’), nazwy części ciała (lipko ‘oko’, kudlasy ‘włosy’), nazwy zwierząt (drapicha ‘kura’, cyga ‘koza’, agata ‘gęś’), produkty spożywcze (suchar ‘chleb’, kryso ‘mięso’, psułka ‘ryba’). W gwarze tej jednym ze sposobów utajniania wypowiedzi jest przekształcanie znanych wyrazów z języka ogólnego, co polega np. na dodawaniu do nich swojskich lub obcych morfemów słowotwórczych, np. kozicha ‘koza’, kaczycha ‘kaczka’, wiadrzycho ‘wiadro’, dźwiruchy ‘drzwi’, życiastyka ‘żyto’, drewniasty ‘drewniany’, czarnośny ‘czarny’, głuporny ‘głupi, słuchcić ‘słuchać’, luboszyć ‘lubić, kochać’, ośmdra, osiemdra ‘osiem’. Inny zabieg mający utajnić znaczenie wyrazu polega na dołączaniu do struktury wyrazu cząstek maskujących – poprzedzanie sylabami sztucznymi, takimi jak bi-, by-, np. bico ‘co’, bytam ‘tam’, biu ‘u’ (podobnie jest w żargonie złodziejskim, co nazywa się kminą pojmowaną). W żargonie ochweśnickim, podobnie jak w językach złodziejskich czy gwarze więziennej, środki językowe podporządkowane są takiemu kodowaniu informacji, aby była ona dostępna tylko dla osób wybranych.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-12-30
Co to znaczy przedstryjec lub przedstryjek?
Żadnej z tych form nie udało nam się odnaleźć w słownikach, wiadomo jednak, że w XVI wieku na określenie relacji pokrewieństwa pra- pojawiały się określenia z przedrostkiem przed-, np.: przedbaba – ‘prababka’, przedwnuk – ‘prawnuk’, przedciotka – ‘siostra prababki’. Skoro stryj, stryjek to ‘brat ojca’, możemy zatem przypuszczać, iż przedstryjek to ‘prastryjek, brat dziadka’.
Joanna Przyklenk
Znaczenie2005-12-27
Co to jest ładun?
Ładun to dawna nazwa ładunku do strzelby, naboju, ładunku armatniego (zob. S.B. Linde Słownik języka polskiego).
Mirosława Siuciak
Znaczenie2005-12-22
Interesuje mnie znaczenie słowa żółwica (nie chodzi o zwierzę).
Słowo, o które Pani pyta, było używane do połowy XVII wieku i miało kilka wariantów fonetycznych, takich jak zełwa, zełwica, złew oraz zołwa, zołwica i żełw, żełwica, żołwica, oznaczających siostrę męża, dziś nazywaną szwagierką. Formy zełw oraz złew używane były w znaczeniu ‘żona syna, synowa’ (por. A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego, Mały słownik wyrazów zapomnianych pod red. F. Wysockiej, W. Kopaliński Słownik mitów i tradycji kultury).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-12-20
Co to jest olstro?
Olstro jest dawnym określeniem futerału na broń palną, nazwą bliską brzmieniowo dolnoniemieckiemu holster oraz holenderskiemu i angielskiemu (za pośrednictwem języka holenderskiemu) holster o tym samym znaczeniu. Od drugiej połowy XVII wieku pojawia się pluralna forma olstra oznaczająca ‘dwie pochwy u siodła na parę pistoletów’ i z takim znaczeniem spotykamy ów wyraz w Pamiętnikach J. Ch. Paska: pistolety jedne za pasem, drugie w olstrach.
Joanna Przyklenk
Znaczenie2005-12-06
Jakie jest znaczenie czasowników rysować, ale nie dotyczące kreślenia na papierze, lecz występujące np. w kontekście: zrysuj rybę, jaką chcesz, z łuską włóż w kocioł?
Czasownika rysować używano niegdyś m.in. w znaczeniu ‘rysować rybę, szczupaka rozbierać’ (zob. S.B. Linde, Słownik języka polskiego, Lwów 1807-1814).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-11-15
Co znaczy słowo biennale i skąd się wzięło?
Biennale jest rzeczownikiem nieodmiennym w polszczyźnie, oznacza imprezę artystyczną (wystawę, festiwal) odbywającą się co dwa lata lub trwającą dwa lata. Wyraz ten wywodzi się z języka włoskiego, w którym kontynuuje łacińska formę biennalis pochodzącą od biennium o znaczeniu ‘okres dwuletni’. Biennium to kompozycja złożona z cząstki bi- w znaczeniu ‘dwa’ oraz elementu -ennium od annus ‘rok’ (zob. W. Kopaliński Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Grande dizionario della lingua Italiana S. Battaglia, Torino 1962).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-11-15
Zauważyłam od jakiegoś czasu manierę mówienia o kimś, kto zmarł, odszedł. Rozumiem, że takie określenie jest delikatniejsze, ale - o ile odchodzimy z tego świata wydaje mi się sensowne, to ktoś odszedł w znaczeniu zmarł, brzmi nienajlepiej. Jakie jest zdanie Poradni na ten temat?
Podała Pani przykład nie maniery językowej, lecz od dawna używanego eufemizmu, który ujawnia zaklętą w języku wiarę, że odchodzimy z tego świata do świata lepszego. Odejść jest tylko jednym z wielu eufemizmów, dzięki którym unika się mówienia wprost o śmierci. W Słowniku eufemizmów polskich Anny Dąbrowskiej naliczyłam ponad 140 różnego rodzaju określeń mających zastąpić takie drastyczne słowa, jak umrzeć czy śmierć, czyli wyrazy o przykrej treści, wyrazy budzące negatywne skojarzenia i uczucia. Są wśród nich zarówno określenia poetyckie, podniosłe, jak np. zgasnąć, zasnąć snem wiecznym, stanąć przed Bogiem, oddać duszę Bogu, przenieść się na łono Abrahama, jak i mniej delikatne, potoczne, takie jak wyzionąć ducha, przenieść się na tamten świat, pójść do piachu, odwalić kitę, przekręcić się. W dawnej polszczyźnie używano także określeń zamknąć oczy, dokonać żywota itp.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-11-08
Proszę o wyjaśnienie znaczenia słowa rogóż. Czy słowo rogóż pochodzi od słowa rogoża (w dopełniaczu lm)?
Interesujące Panią słowo jest rodzaju żeńskiego i ma formę rogoża i znaczenie ‘mata pleciona z sitowia, łyka lub innych łodyg roślinnych’. Rogoża jest też terminem botanicznym, oznacza pałkę, roślinę z rodziny rogożowatych, charakteryzującą się grubymi, płożącymi się kłączami i drobnymi kwiatami zebranymi w gęste kolby; owocem jest orzeszek; rośnie w pobliżu zbiorników wodnych i na bagnach na całej kuli ziemskiej, tworząc często gęste zarośla (zob. Słownik języka polskiego PWN pod red. M. Szymczaka). Forma rogóż jest dopełniaczem liczby mnogiej wyrazu rogoża.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129