Najczęściej zadawane pytania (191) Ortografia (469) Interpunkcja (161) Wymowa (61) Znaczenie (177) Etymologia (260) Historia języka (21) Składnia (257) Słowotwórstwo (103) Odmiana (270) Frazeologia (110) Poprawność komunikacyjna (196) Nazwy własne (316) Wyrazy obce (62) Różne (144) Wszystkie tematy (2607)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Etymologia2004-10-15
Jaka jest etymologia słowa małżeństwo?
Wyraz małżeństwo nie należy do polskiego słownictwa rodzimego. Jedna z hipotez omawiających etymologię tego słowa, podkreślająca złożony charakter wyrazu, wskazuje, że ów leksem wywodzi się od słowa małżonka – a ściślej – od wcześniej już używanego wyrazu małżona o znaczeniu ‘żona pojęta uroczyście na mal ’. Człon mal- wywodzi się od starogermańskiego māl lub mahal oznaczającego ‘umowę, kontrakt’ (w omawianym przykładzie byłby to kontrakt ślubny). Związek māl ‘umowy’ z uroczystościami weselnymi potwierdzają następujące germańskie słowa: mahlschatz – ‘posag’, mahlring – ‘pierścień ślubny’. Drugi człon złożenia – žona – ma już charakter słowiański. Zauważyć ponadto należy, iż polszczyzna przejęła wyraz małżonka najprawdopodobniej w drugiej połowie XIV wieku z języka staroczeskiego – malženka. Było to zdrobnienie od malžena – ‘ślubna żona’. Pierwsza połowa XVI wieku przynosi teksty dokumentujące użycie słowa małżonek (sporadycznie: małżon) utworzonego od leksemu małżonka. Natomiast słowo małżeństwo pojawia się wcześniej, bo już w pierwszej połowie XV wieku, prawdopodobnie też na wzór staroczeskiego malženstvo. W XV wieku odnotowujemy również obecność wyrazu niemałżeństwo w znaczeniu ‘związek z żoną niemałżeńską, konkubinat’ (por. A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego, A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego). Z kolei druga hipoteza zakłada, iż podstawą etymologiczną omawianego słowa był staroniemiecki leksem ge-mahelo (obecnie gemahl) – ‘małżonek’, przejęty przez Słowian bez nagłosowego ge- (por. K. Długosz-Kurczabowa Nowy słownik etymologiczny języka polskiego). Warto również przypomnieć dziś już zapomniane staropolskie wyrazy: żeństwo – ‘małżeństwo’, bezżeństwo, rzadsze bezmałżeństwo czy wreszcie czasowniki małżonkować, małżonkować się w znaczeniu ‘zawierać związek małżeński’.
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-10-11
Jakie jest pochodzenie nazw miesięcy?
Większość polskich nazw miesięcy ma pochodzenie ludowe i wiąże się w rytmem zajęć na roli lub z cyklem zmian w przyrodzie. Nazwy ludowe w użyciu ogólnym zastąpiły dawne nazwy łacińskie w I połowie XIX wieku. Nazwę pierwszego miesiąca roku wywodzi się od ps. *sěča ‘cięcie’ (od czasownika *sěkti ‘ciąć’), do którego dodano przyrostek -ьnь. W okresie staropolskim nazwa ta – oznaczająca zimowy czas odpowiedni do wyrębu (cięcia) drzew w lesie – miała formę sieczeń, którą przekształcono na znane w XV wieku styczeń // tyczeń przez skojarzenie ze słowem tyka – w nawiązaniu do pozyskiwanego zimą drewna (por. W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego). Luty pochodzi od staropolskiego przymiotnika luty ‘przykry, niemiły’, marzec – od łacińskiego Mārtius mensis ‘miesiąc poświęcony Marsowi’ (Mārs, Mārtis); polszczyzna przejęła tę nazwę za pośrednictwem staroczeskich form mařec, marc. Kwiecień pochodzi od przymiotnika kwietny, a maj od łac. Māius. Czerwiec, który zastąpił staropolski czyrwień, wziął swą nazwę od czerw ‘larwa pszczoły’ lub też od przymiotnika czerwony, co ma związek z owadami dostarczającymi tego barwnika. Lipiec pochodzi od starszej formy lipień, a ta od rzeczownika lipa lub od przymiotnika lipowy. Sierpień pozostaje w związku z rzeczownikiem sierp – w tym miesiącu są żniwa. Wrzesień to miesiąc, kiedy kwitną wrzosy, a październik to czas czesania lnu lub konopi, których pozostałością są suche łodygi – paździerze. Listopad kryje w swej nazwie znaczenie ‘czas opadania liści’, grudzień zaś to grudny miesiąc, którego nazwa wywodzi się od rzeczownika gruda ‘nierówna powierzchnia zamarzłej ziemi’ (por. A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego, A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-10-11
Jakie jest pochodzenie dni tygodnia?
Większość naszych nazw dni tygodnia ma pochodzenie rodzime. Poniedziałek pochodzi od wyrażenia przyimkowego po niedzieli, wtorek od wtóry ‘drugi’ (por. prasłowiańskie *vtorъjь), środa od środek (jest wszak uznawana za środkowy dzień tygodnia), czwartek od liczebnika czwarty, piątek od liczebnika piąty. Jedynie sobota jest wyrazem zapożyczonym z hebrajskiego szabbāth ‘dzień wolny od pracy’. Wyraz ten przywędrował do Europy wraz z chrześcijaństwem i został zapożyczony przez wiele języków, nie tyko słowiańskich zmieniając później znaczenie na ‘dzień poprzedzający święto’. Niedziela pochodzi od prasłowiańskiego rzeczownika *nedelja ‘niedziałanie, bezczynność’ (od *ne delati ‘nie pracować’), w polszczyźnie funkcjonuje od XIV wieku (por. A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego, A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego, K. Długosz-Kurczabowa Nowy słownik etymologiczny języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-10-08
Jaka jest etymologia wyrazu mistrz?
Rzeczownik mistrz – pochodzący od łacińskiego magister – pojawił się w polszczyźnie około XV wieku za pośrednictwem czeskiego mistř, mistr ‘sprawca’, ‘majster’ (por. K. Długosz-Kurczabowa Nowy słownik etymologiczny języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-10-06
Skąd u licha wziął się ten eufemizm gej na świecie, a teraz i w Polsce? Dawniej był to prostu pederasta.
Jak czytamy w Chambers Dictionary of Etymology, na świecie, a dokładniej w angielszczyźnie, pojawił się najpierw przymiotnik gay ‘doskonały, świetny, okazały, wspaniały’ lub ‘piękny’, a także ‘beztroski’ (prawdopodobnie na początku XIV wieku, a wcześniej, w XII wieku, istniał także jako nazwisko). Przymiotnik gay został zapożyczony z francuskiego, w którym gai oznaczał ‘wesoły’. Slangowe znaczenie ‘homoseksulny’, które w angielszczyźnie amerykańskiej odnotowuje się po raz pierwszy dopiero w 1951 roku, wyłoniło się prawdopodobnie z wyrażenia gay cat oznaczającego ‘homoseksualnie zorientowanego chłopca’, które funkcjonwało od lat 30. XX wieku w świecie przestępczym i gwarze więziennej, ale było używanego nawet wcześniej, bo od około 1897 roku, na oznaczenie związku (o homoseksualnych konotacjach) młodego włóczęgi przywiązanego do starszego towarzysza. W 1971 roku w języku angielskim istniał już rzeczownik gay, pochodzący od omawianego wyżej przymiotnika. Trudno bez żmudnych badań stwierdzić, kiedy dokładnie wyraz gej zaadaptowała polszczyzna, bo słowniki nasze nie podają dat. Najwcześniejszy (może?) przykład znaleźć można w „Życiu Warszawy” z 1989 roku. Współcześnie wyraz gej jest potocznym odpowiednikiem bardziej oficjalnych rzeczowników określających mężczyzn przejawiających pociąg seksualny do mężczyzn: homoseksualista i pederasta, oraz uznawanego przez słowniki za słowo wulgarne pedał. W języku angielskim gay może być używany także w szerszym znaczeniu ‘osoba, która ma pociąg seksualny do osób tej samej płci’ (por. The American Heritage Dictionary of the English Language).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-10-04
Jakie jest pochodzenie nazwy Wrocław?
Nazwa Wrocław pochodzi od słowiańskiego imienia, które za czasów prasłowiańskich brzmiało *Vortislavъ. Do tej formy dodano przyrostek dzierżawczy *-jь (por. M. Malec, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski, K. Rymut, Nazwy miast Polski).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-10-04
Skąd pochodzi nazwa miasta Będzin?
Będzin pochodzi od nazwy osobowej *Będa (dawnej formy zdrobniałej od staropolskich imion złożonych Będzimir, Będzisław), do której dołączono przyrostek -in (zob. M. Malec, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-06-30
W tym roku miasto Tychy obchodzi swoje 70-te urodziny, a ja nadal nie wiem skąd wywodzi się jego nazwa. Proszę o pomoc.
Nazwa Tychy jest znana od XV wieku. Pochodzi od nazwy osobowej Tych (zdrobnienie od Tymoteusz), występuje w liczbie mnogiej i jako taka pierwotnie oznaczała potomków człowieka nazywanego Tychem (zob. M. Malec Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski). W Pani pytaniu pojawił się błędny zapis liczebnika porządkowego – siedemdziesiąte powinno być zapisane albo słownie, albo jako 70., czyli cyfra z kropką na końcu.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-06-27
Skąd pochodzi nazwa jednostki rod?
Rod, czyli pręt, to jednostka długości równa 5,5 jarda lub 16,5 stopy, a więc 5,03 metra. Merriam-Webster Dictionary podaje, że wyraz ten pochodzi od staroangielskiego słowa rodd, pokrewnego do staronordyckiego rudda ‘kij, pałka’.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-06-25
Jaka jest etymologia jednostki miary furlong?
Słowo furlong wywodzi się z języka angielskiego, na etapie staroangielskim miało postać furlang. Stanowi ono najprawdopodobniej złożenie – furrow + long – oznaczające pierwotnie długość bruzdy zaoranego pola. Pierwsza część złożenia furrow pozostaje w ścisłym związku z takimi formami, jak: starofryzyjski wyraz furch czy niem. furche. Natomiast przymiotnikowa część wyrazu – long – może być wiązana z łac. longus.
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-06-25
Jakie jest pochodzenie wyrazu cal?
Nazwa jednostki miary – cal to zgodnie z siedemnastowieczną definicją ‘jednostka stolarska miary, równa całej średniej szerokości wielkiego palca u ręki, 1/12 stopy, 1/24 łokcia, dzieląca się na 12 linii’ (1683). Związek cala i palca w wyżej przywołanej definicji potwierdzają etymologiczne zależności: w znaczeniu ‘wielki palec u ręki’ i ‘cal’ – łac. pollex, wł. pollice, fr. pouce, niem. daumen czy szwedz. tum. Natomiast angielskie słowo thumb dziś ma tylko znaczenie ‘kciuk’, ponieważ w znaczeniu ‘cal’ zastąpione zostało przez inch. Współczesna postać angielskiego cala – inch – ma swe korzenie w późnym staroangielskim wyrazie ynċe pozostającym w bliskiej relacji z łac. uncia czy goc. unkja. Za podstawę polskiego wyrazu cal można uznać niemieckie zoll. Z taką opinią nie zgadza się jednak A. Bańkowski, który sądzi, iż to niem. zoll (‘cal’) pochodzi z języka polskiego i zastępuje wcześniejszy leksem daumen (por. A. Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego).
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-06-25
Skąd pochodzi słowo jard?
Jard to słowo zapożyczone z języka angielskiego – yard. Znaczenie tego leksemu – ‘jednostka długości równa trzem stopom (feet)’ – ustaliło się w angielszczyźnie już w XIV wieku. W języku staroangielskim wyraz ten miał postać ġerd, we wschodniosaksońskim *ġierd, *ġird lub *ġyrd, a podstawą dla omawianego tu słowa mogła się stać germańska forma *зazdaz.
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-06-25
Interesuje mnie etymologia wyrazu stopa (jednostka miary).
Wyraz stopa należy do słownictwa rodzimego, a jego dawną formą oboczną było słowo stopień (też słopień). W języku scs. mamy poświadczoną formę stepenь, -ene o znaczeniu ‘krok’. Zdaniem A. Brücknera, rzeczownik stopa można wiązać z czasownikiem stąpać, ponieważ pol. stop- czy scs. i ros. step- różnią się od formy czasownikowej jedynie brakiem samogłoski nosowej.
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-06-16
Jaka jest etymologia słowa przeżegnać się na określenie znaku krzyża czynionego na sobie?
Według Słownika etymologicznego języka polskiego A. Brücknera wyrazy żegnać się, przeżegnać się oraz pożegnanie są zapożyczeniem z niemieckiego segnen, które z kolei pochodzi od łacińskiego signare, od signum ‘znak’ (krzyża świętego).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-06-04
Skąd pochodzi nazwa miasta Katowice?
Katowice pochodzi nazwy osobowej Kat, do której dodano przyrostek -owice (zob. M. Malec, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-06-04
Poszukuję wyczerpującego znaczenia nazwy Ostrów Tumski.
Ostrów Tumski istnieje – o ile mi wiadomo – nie tylko we Wrocławiu, lecz także w Poznaniu i Głogowie. Ta nazwa miejscowa składa się z rzeczownika ostrów, który niegdyś oznaczał ‘wyspę na jeziorze, rzece lub bagnach’, oraz z przymiotnika tumski, pochodzącego od rzeczownika tum oznaczającego katedrę (z dawnego niemieckiego tuom ‘dom kościelny’, jak podaje A. Brückner w Słowniku etymologicznym języka polskiego). Wszystkie znane Ostrowy Tumskie są najstarszymi częściami miast, znajdują się lub znajdowały na wyspach i są na nich stare, średniowieczne kościoły.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-06-02
Skąd pochodzą nazwy Chłodek i Nawłoć (z Przedwiośnia S. Żeromskiego)?
Nazwa miejscowa Chłodek może być interpretowana jako zdrobnienie od wyrazu chłód (XV wiek), a ten leksem wywodzi się od prasłowiańskiego *xoldъ, który z kolei najprawdopodobniej kontynuuje formę *ksol-dh-o-s (por. czasownik *ksel – ‘ziębnąć’). Słownik języka polskiego S. B. Lindego poświadcza wyraz chłodek w znaczeniu botanicznym – zajęczy chłodek, hieracium minus; jedni to ziele zowią domkiem zającowym, a drudzy zajęczym zielem. Zatem etymologię nazwy miejscowej Chłodek możemy wiązać zarówno z deminutywną (=zdrobniałą) postacią słowa chłód, jak i z nazwą rośliny. Równie zielarskie powiązania wykazuje druga z nazw miejscowych – Nawłoć. Otóż wyraz ten oznacza – jak czytamy w Słowniku języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego – solidago, rodzaj roślin z rodziny złożonych, o wysokich łodygach, liściach lancetowatych, o koszyczkach kwiatowych drobnych, żółtych, zebranych w grona. Nazwa tej amerykańskiej rośliny, występującej w licznych gatunkach również w Europie Środkowej i Azji, jest sztuczna. Jej właściwe określenie to ang. golden rod, stąd niem. goldrute czy ros. zołotája rózga.
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-06-02
Czy istnieje związek między wyrazami topić się i tonąć?
Oba czasowniki mają wspólne źródło – łączy je nawet znaczenie! Czasownik tonąć pochodzi od *top-ną-ć, z top-i-ć łączy go więc – jak widać – jednie inny przyrostek tematyczny. Zob. A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-06-02
Czy jest jakiś związek pomiędzy wyrazami Istebna, izba, izdebka?
Nazwa Istebna została utworzona za pomocą przyrostka *-ьna od rzeczownika izba, który w XV-XV wieku miał postać izdba / istba (od prasłowiańskiego *istъba). W XVI wieku istniał przymiotnik istebny, później izdebny. Wyraz izdebka jest zdrobnieniem od starszej formy omawianego rzeczownika. Zob. M. Malec Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski oraz A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-06-02
Skąd pochodzi nazwa Przemyśl?
Przemyśl to nazwa dzierżawcza utworzona za pomocą przyrostka *-jь, pochodząca od imienia Przemysł lub ruskiego Peremyslъ.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131